کارایی دانشگاههای ایران - مرور راهبردها

نشریه قدس – سال دهم – شماره 2661 – شنبه 11 اسفند 1375 – ص5 -

دکتر محمد خالقی مقدم

چکیده :

کارایی یا اثر بخشی (EFFICIENCY)از مباحث بسیار مهم در مدیریت ، وبه ویژه مدیریت آموزشی است و.پیش از این اثر بخشی و عوامل مؤثر در کارایی آموزشگاههای غیر دانشگاهی را مورد بررسی قرار داده ایم ،و آنچه در پی می آید مطلبی است که کارایی دانشگاههای ایران را مورد بحث قرار می دهد و چهار عامل مهم تأثیرگذار در این پدیده را به بحث می گذارد.

بحث و بررسی :

کارایی EFFICIENCY دانشگاهها به چند عامل بستگی دارد:

·        اولین عامل آن است که «باروری آموزشی آن»افزون باشد و نيز بازده آموزشی و یا باروری وقتی است که ثمره آموزشی یک دانشگاه نسبت به دانشگاه همتایش و همسالانش به دلایل سازماندهی مطلوبش بیشتر باشد و يا این سازماندهی مطلوب ،وقتی است که صرفه جویی در «نیروی کار و سرمایه آموزشی» باشدو يا به «بالا بودن کیفیت آموزشی» و به«کمبود ضایعات آموزشی»وبه «مفید واقع شدن اوقات آموزشی » آن و يا«افزایش تولید سرانه فارغ التحصیل های ماهر »از شاخص های آن باشد و در تعریف دیگر ، «باروری آموزشی » یا «بازده آموزشی » وقتی است که آن دانشگاه «هدف آموزشی » واقعی داشته باشد ويا با امکانات اندک خود ، بازده آموزشی «بیشتری»تولید بکند و آن وقتی است که کلیه مساعی زیر مجموعه های دانشگاه مزبور متوجه این «هدف» بوده باشد و با اقتصادی ترین شکل ، بالاترین «باروری آموزشی » را به بار آورد.و ما وقتی ،مفهوم «باروری آموزشی »را بهتر می فهمیم که باروری دو درخت همسان را با هم مقایسه بکنیم که دو درختی که هم قد ، هم اندازه ويا با شاخ و برگ یکسان هستند ولذا یکی میوه بیشتری آورده و «بارور».شود و دیگري ، میوۀ کمتری داده و «کمتربارور» .باشد ،و در حالیکه «هم اندازه»و «همسان»هستند ولذا.دو دانشگاه هم كه از نظر دانشجو ، استاد ، کارکنان ،بودجه و سرمایه گذاری آموزشی و غیر همسان هستند ، ولی ممکن است یکی به دلیل ،بهره مندی از «مدیریت آموزشی قوی» و يابا رعایت «اقتصاد آموزشی بهتر» و با«برنامه ریزی دقیق آموزشی »اقتصادی تر عمل کرده و سازمان آن به یک ماشین اقتصادی کارآمد تبدیل بگردد که از «وقت» و،«زمان» و «سرمایه» و «نیروی انسانی خود» به نحو مطلوب استفاده کرده و «هدف آموزشی اش» ویا «بازده دانشگاه» راویا «باروری دانشگاه» را بالا ببرد و دیگری این میزان از باروری را . نتواند به وجود آورد.ويااین «باروری آموزشی » یا «بازده آموزشی » وقتی است که این دانشگاه تلاش خود را در این جهت هدایت کرده و سازمان دانشگاه مزبور بتواند با یک برنامه ریزی دقیق. ،همه «امکانات آموزشی » و همه «نیروهای آموزشی »خود را در این راه بسیج بکند.

·        دوم آن که : «بهره وری آموزشی- Educational Productivity».يك دانشگاه وقتي است كه . استفاده از مهارت های فنی – انسانی و سازمانی اش مطلوب باشد ،یعنی چگونه یک دانشگاه «هزینه های سرمایه گذاری آموزشی» خود را با مهارت فنی انجام می دهد ؟ و یا با روشهای «زمان سنجی» و «روش سنجی» و «کار سنجی» خود چگونه از نیروی انسانی خود بهترین استفاده را در رفع حوایج شدید آموزشی خود می برد ؟ ويا چگونه در برنامه ریزیهای مالی خود سعی می کند که با «حداقل هزینه» «حداکثر بهره وری را به وجود آورد.ويا نرخ بهره وری خود را  درسنجش رابطه هزینه – فایده آموزشی» به حداکثر .برساند ويا با این مهارتها مصارف پولی خود را به بهترین وجهی توزیع کرده و یا چگونه منابع مالی یک دانشگاه را در سطوح سازمانی و اجزای مختلف نظام آموزشی آن توزیع می کند که بهترین نتیجه ها را بدهد.؟ آري بهره وری آموزشی «نسبتی» است که بین «داده ها »و «ستاده های آموزشی » یک دانشگاه وجود دارد.و

بهره وری آموزشی مربوط می شود به استفاده توأم با کاردانی از منابع آموزشی  خود در(داده هایی نظیر «سرمایه گذاری آموزشی »و «انرژی انسانی آموزشی »،و «عمر و وقت دانشجویان و اساتید و کارکنان دانشگاه») وبرای تولید ،خدمات آموزشی معین (بازده آموزشی)، که اگر این «نسبت» با «مهارتهای فنی»و «انسانی» و «سازماندهی» خوب انجام بگیرد،در این صورت دانشگاه مزبور ،با «یک مقدار ثابت سرمایه گذاری» ،ولی با سرو سامان دادن صحیح به فعالیتهای آموزشی خود ،«خدمات آموزشی  سریع تری» راانجام داده و خدمات آموزشی خود را با «کیفیت مطلوب»و در «کمترین زمان» و «بیشترین حجم»و «سریع ترین اقدامات»انجام.ميدهد ويا از ساختمانها و تجهیزات آموزشی و نیروی انسانی اش به نحو مطلوب بهره برداری کرده ويا با «شیوه های تدریس مطلوب »،کیفیت آموزشی  خود را بهتر کرده ويا با بیشتر کردن راندمان کار تعداد فارغ التحصیلان بیشتری را تولید کرده و افت تحصیلیدر آن را کمتر می کند.

و سوم : چگونه سعی می کند که «مناسبات آموزشی» درون سازمانی خود را مطلوب بسازد که از این مناسبات آموزشی  خود،حداکثر رضایت Educational- Satisfaction)  هیأت علمی ،کارکنان ،دانشجویان به وجود آید؟  ويا چگونه سعی می کند كه با استفاده از آخرین یافته  هاي روانشناسی اجتماعی و علوم رفتاری و يا با عنایت به انگیزه های فردی و تفاوتهای شخصیتی اعضای هیأت علمی و کارکنان و دانشجویان خود ،تصمیم گیریهای آموزشی  خودرا عقلانی کرده ؟ و  يامناسبات آموزشی انسانی را در چنین محیط سازمانی دانشگاه گسترش .بدهد ؟ ويا از طریق این «مناسبات آموزشی» ارتباط عمیقی بین «تصمیم گیریهای آموزشی  مدیریت » و «انگیزه های آموزشی  فردی»هیأت علمی و کارکنان و دانشجویان خود به وجود آورد.؟ و در نتیجه موجب همکاریهای آموزشی قویتر و روحیه آموزشی بیشتر و رضایت آموزشی مطلوبتر . بشود؟ آري کارایی دانشگاه وقتی بالا می رود که اعضای آن دانشگاه یعنی (اساتید ،دانشجویان و کارکنانش) را به انجام داد.ن هدف واقعی سازمان آن دانشگاه (که همان ارتقای دانش بشری در سطوح عالی است) وادارد و به این طریق افراد دانشگاهی بارور کردن آموزشی دانشگاه مزبور را «همان هدف» فردی خود نیز بدانند و يا برای آن تلاش بکنند و این امر وقتی است که سازمان دانشگاههای ایران، فضای مناسب خاصی برای هیأت علمی و کارکنان و دانشجویان خود فراهم.بيآورد ،که آنها احساس تعلق و وفاداری نسبت به هدف آموزشی واقعی آن دانشگاه کرده و خود را برای تحقق چنین هدفی مهیا بسازند ويا خود را در تضاد با «گروه آموزشی » یا «سازمان دانشگاه» و «فضای حاکم بر آن» نبینند که از اين طريق انگیزه هایشان فروکش نماید و در این صورت اساتید ، کارکنان و دانشجویان مزبور به خاطر برآورده نشدن انتظاراتشان از دانشگاه  مزبور و فضای حاکم بر آن ،انرژی کمتری را در محیط کار خود می آفرینند

.چهارم آنکه :چگونه دانشگاه به «اثر بخشی آموزشی »   .   Educational- effectiveness خود توجه می کند تا در عین حال که باروری آموزشی و بهره وری آموزشی بیشتری ويا محیط آموزشی رضایت مندانه ای .بوجود آورد در عين حال ،یک «دانشگاه اثر بخش» در محیط اجتماعی  و منطقه ای خود نیز باشد که آن دانشگاه در آن محیط و منطقه مؤثر واقع شده و يا اثر بخشی یک دانشگاه در بکار بردن یک شیوه عملی مناسب با خواسته های محیط اطرافش است و  يا«اثر بخشی آموزشی اش » به تناسب کنش آن سازمان نسبت به اوضاع پیرامونش دارد. ولذا«اثربخشی آموزشی » مفهوم تازه ای است که با «بازده آموزشی » و «بهره وری آموزشی »تفاوت دارد و نيز سازمان یک دانشگاه ممکن است كه «بازده آموزشی » داشته باشد ولی «اثر بخشی آموزشی » نداشته باشد ونيز اثر بخشی یک دانشگاه را می توان از روی اثراتش بر روی محیط پیرامون دانشگاه دید ويا باید دید که یک دانشگاه ،از قدرت آموزشی خود و «مقام دانشگاهی خود» واز «تولید خدمات آموزشی  خود »تا چقدر بر روی تحول محیط اطراف خود (یعنی تحول صنایع و کشاورزی و معادن و اداره شهرها و ادارات اطرافش)اثر می گذارد و لذا اثر بخشی یک دانشگاه در «بازده فراوان آموزشی  آن» نیست ،و بلکه در «مؤثر بودن »،یاد گرفتنی های آن دانشگاه، در محیط جامعه اطرافش است و لذا دانشگاههای ما نباید با محتواهای آموزشی مجرد و بیگانه از محیط بارآمده و يا سیستم آموزشی آنها در خدمت «هدفهای ملموس»و «شخص»جامعه قرار نگیرد و يا به فقر مردم و فرآیند ضعیف باروری تولیدی آنان و به عدم توسعه یافتگی مناطق اطرافش توجه نکرده ويا از آموزش های خود برای زدودن این امور . کمک نگیرند.زیرا دگرگونی محیط اجتماعی  يك جامعه از جمله در صنعت ،کشاورزی ،شهرسازی ،جاده سازی ، وسایل حمل و نقل ،تولید ابزار و مصالح ،به نحو هآموزشها و به طرز تلقی های آموزشی یک دانشگاه . بستگي دارد و اگر یک دانشگاه در محیط و منطقه ای که استقرار دارد . منشاء اثرات مهمی نباشد ،.ومثلا در «تکنولوژی»و در دیگر «صنایع مونتاژ» يك دانشگاه وارداتی بوده و با «محیط اطرافش »  بیگانه است و .يا اگ.ر تحول اساسی اقتصاد و صنعت و کشاورزی آن جامعه ریشه در   آموخته های «دانشگاه های مزبور .نداشته باشد و در این صورت «محیط جامعه» و «دانشگاه مزبور» دو موجود منفصل از هم بوده و تنها دلخوشی دانشگاههاي مزبور در بازده زیاد ودر تولید افزون سرانه دانشجویان و بیگانه از «نیازهای آموزشی » جامعه است و بنابراین مترقی بودن یک دانشگاه و میزان پیشرفت و کارایی آن به نسبتی است که انتظارات آموزشی آن مردم و سکنه اطرافش را برآورده نمايد و يا «خدمات آموزشی ویژه ای  » در خود مستقربسازد که به درد جامعه مزبور بخورد ويا اثرات مفید و ملموسی روی ثروت ، رفاه ،آسایش ،توسعه و نوآوری فکری و تحول فرهنگی مردم مزبور بگذارد.

                                                                                   محمد خالقی مقدم

                                                                      عضو هیأت علمی دانشگاه زنجان   

                                                  تذکر : رعایت حقوق مولف و نشریه الزام قانونی است.

 

 

 

 

 

.