الگوهای اقتباس فرهنگی در شهرسازی ایرانیان از چهارباغ مشهد تا چهار باغ اصفهان -پژوهش از : دکتر محمد خالقی مقدم


اغلب مردم ایران از چهار باغ اصفهان گذر کرده اند و یا در مسافرت به این شهر آن را دیده اند ولی اغلب علت شکل گیری و یا علت نامگذاری آنرا نمی دانند و یا حتی در دانشکده های شهرسازی و یا دانشکده های علوم اجتماعی ایران هم به این علل اجتماعی شکل گیری فضاهای شهری مزبور پرداخته نشده است و به همین دلیل انگیزه اجتماعی دکتر خالقی مقدم در پردازش به این موضوع به خاطر آن بوده که نشان دهد الگوهای شهرسازی نیز نظیر همه الگوهای اجتماعی گاهی از یک ناحیه جغرافیایی نشأت فرهنگی گرفته و به ناحیه جغرافیایی دیگر انتقال فرهنگی می یابد و یا سرایت فرهنگی می کند و چهار باغ اصفهان نیز از همین پدیده فرهنگی تبعیت می کند زیرا چهار باغ ها در نظام شهرسازی ایرانیان بیشتر در شهرهای ماوراء النهر شکل گرفتند که نیازهای مردم منطقه در برابرآفتاب و پناه بردن به سایه های متعدد در مسیر حرکت های طولانی خود نیازمند بودند و به همین دلیل در شهرهای ماوراء النهر در دوره تیموریان دهها چهارباغ در شهرهای آن بوجود آمد و از جمله چهارباغ های شهر هرات ،بلخ و مشهد و غیره است و چهار باغ مشهد که امروزه فقط نام کوچه چهار باغ آن باقی مانده است یکی از همین قبیل چهارباغ هاست که خود از چهار باغ هرات ، اقتباس شهرسازی شده بود و توسط شاهرخ تیموری در شهر مشهد و در مسیر گذرگاه قصر وی ساخته شده بود و بعداً که قدرت دولت از آنان به صفویه انتقال یافت این چهارباغ و قصر آن نیز مدتی مورد استفاده شاه عباس صفوی قرار گرفت که در ایام ولیعهدی خود در شهر هرات و مشهد بود و به همین دلیل زمانی هم که به قدرت رسید و پایتخت را به اصفهان انتقال داد ،خاطره خوش ایام جوانی اش از این چهارباغ های مشهد و هرات باعث شد تا طرح شهرسازی چهارباغی اصفهان را در اشل بزرگتر آن در شهر اصفهان پیاده سازی اجتماعی بکند و به همین دلیل این نوع اقتباس فرهنگی در شهرسازی هم از یک مکان جغرافیایی به مکان دیگر انتقال یافت و در این اثر به نام دهها چهارباغی اشاره می شود که در شهرهای این دوران تیموری تا زمان صفویه وجود داشتند.