پارامترهاي موثر بر كاركرد اقتصادي دهستانهاي استان زنجان
پارامترهاي موثر بر كاركرد اقتصادي دهستانهاي استان زنجان
معرفي يك اثر پژوهشي:
مجري طرح: دكتر محمد خالقيمقدم
ناظر: ابراهيم زاد توت آغاج
دستگاه اجرايي: دانشگاه زنجان
ناشر: سازمان مديريت و برنامهريزي استان زنجان
تاريخ انتشار: بهار 1386
تيراژ: محدود
پژوهش مزبور براساس آزمون 3 فرضيه مطرح شده ميان كاركرد اقتصادي هر دهستان و ابعاد وسعت يا بزرگي يا تعداد منابع اقتصادي آن دهستان و يا امكانات معيشتدهي بالا و يا پايين و يا متوسط آن دهستان و يا تباين كاركردهاي اقتصادي و يا تشابه كاركردهاي اقتصادي آن دهستان است كه از طريق تحليل پيوستگيها و يا استقلال آن دو پارامترها به تشكيل جداول نمايشي دوطرفه منجر شد كه در آن جداول توزيعهاي مشاهده شده و توزيعهاي نظري از طريق يافتن درجه آزادي و مقدار حدي x2 براي ضريب اطمينان 95 درصد به دست آمد تا معنيدار بودن اين نوع فرضيههاي ميان دو پارامتر مزبور سنجيده شود. كه نتيجه اين پژوهش و جداول آن كه در 215 صفحه انعكاس يافته است چنين است:
بررسيها نشان ميدهند كه در تعدادي از دهستانها، بين پارامترهاي طبيعي مربوط به منابع اقتصادي آن دهستان، “همگني” وجود دارد و در برخي ديگر “تخالف و ناهماهنگي” و ناسازگاري كه به تباين و يا تشابه كاركردهاي منابع اقتصادي آن دهستان مربوط است و مثلاً دهستان خرمدره كه از كوچكترين دهستانهاي استان زنجان است با وسعت خاك بسيار كم و با تعداد 9 روستاي داراي سكنه، به خاطر آنكه سطح كاركرد اقتصادي و معيشت دهي روستاهاي آن بسيار بالاست لذا سطح رشد اقتصادي آن دهستان هم بالاتر از همه است و يا نرخ رشد جمعيت آن دهستان هم بيشتر از دهستانهاي ديگر است و يا نرخ مهاجرفرستي آن از روستاهاي ديگر دهستانها كمتر است. و از نظر هماهنگي مجموعه پارامترهاي طبيعي اجتماعي و امكانات معيشت دهي روستاهايش، “كاملا رجحان پذير” براي سرمايهگذاري ميباشد. و بهمين ترتيب از 46 دهستان استان زنجان 12 دهستان آن يعني دهستانهاي خرمدره و گوزلدره و خرارود و حومه قيدار و سهرورد و سجاسرود و معجزات و بوغداكندي و زرينهرود و ابهر رود و گلابر و ايجرود بالا كه اغلب هم در محدوده دهستانهاي جنوب شرقي استان زنجان هستند و در ناحيه نيمه مرتفع استان قرار دارند. ”از نوع دهستانهاي كاملا رجحان پذير” براي توسعه اقتصادي بوده كه در اين “دهستانهاي از نوع اول” اغلب دهات با تراكم يابي جمعيت بزرگ و با نرخ مهاجر فرستي اندك و با نرخ اشتغال بيشتر و با نرخ رشد اقتصادي بالاتر و با نرخ معيشت دهي زراعي بالاتر، بهتر از دهستانهاي ديگر هستند. و در سيزدة دهستان بعدي يعني دهستانهاي قلتوق، سعيدآباد، آقبلاغ، دستجرده، زنجانرود. بالا و كرسف، بزينهرود، صائينقلعه، قزل گچيلو، سنبلآباد و حومه ابهر، چوزرق و ماهنشان، اين امكانات تراكميابي جمعيت و معيشت دهي بالا و نرخ مهاجر فرستي پائين و نرخ رشد اقتصادي بالاتر نيز، كمتر از دهستانهاي دسته اول بوده و از نوع “دهستانهاي نسبتاً رجحان پذير” براي توسعه اقتصادي هستند و در دسته سوم كه شامل دهستانهاي سلطانيه، گيلوان، چايپاره بالا، اورياد، قرهپشتلو، بناب، در سجين، غني بيگلو، دولتآباد، زنجانرود پائين، قشلاقات افشار، شيوانات، قلعهجوق، انگوران، ايجرود پائين، آب بر، درام، تهم و دهستان چايپاره، پائين هستند از نوع دهستانهاي با “رحجان پذيري متوسط” براي توسعه اقتصادي و سرمايهگذاري است و پارامترهاي مربوط به كاركردهاي اقتصادي در آنها كمتر از “دهستانهاي دسته اول” و “دسته دوم” ميباشد. و اغلب هم در مناطق مرتفع و كوهستاني و حاشيهاي استان زنجان، “توزيع جغرافيايي” شدهاند و توضيح بيشتر اين است كه: از 972 روستاي استان زنجان كه در 46 دهستان آن و در 15 بخش و 7 شهرستان استان توزيع منطقهاي و توزيع ارضي شدهاند و در سال 1375، 8/48درصد جمعيت استان در شهرهاي دوازدهگانه استان و 2/51درصد جمعيت آن در 972 روستاي مزبور توزيع جغرافيايي شده بودند و در محدوده جغرافياي منطقه خدابنده با 9/5135 كيلومتر مربع از خاك استاني (دومين محدوده جغرافيايي منطقه) بيشترين جمعيت روستائي استان (يعني اولين جمعيت روستائي استان) و سپس در دهستانهاي شهرستان زنجان با 5888 كيلومتر مربع از خاك استان از نظر ميزان جمعيت روستايي و توزيع اراضي دهات، در مرحله دوم قرار داشت و آنگاه دهستانهاي شهرستان ابهر با 5/2958 كيلومتر وسعت خاك و سپس دهستانهاي شهرستان ماهنشان با 5/3604 كيلومتر مربع از وسعت خاك استان، در مرحله چهارم و آنگاه دهستانهاي شهرستان ايجرود با 1825 كيلومتر مربع از وسعت خاك استان، در مرحله پنجم و سپس دهستانهاي شهرستان طارم با 6/2230 كيلومتر مربع در مرحله ششم و آنگاه دهستانهاي شهرستان خرمدره با 5/394 كيلومتر مربع از كوچكترين محدودههاي جغرافيائي استان زنجان و در مرحله هفتم قرار داشت. و از نظر تعداد دهات و تعداد دهستانها هم، شهرستان خدابنده با 10 دهستان كه داراي 235 روستا بود و با تراكم جمعيت روستائي بالاتر از همه مناطق ديگر استان و در مرحله اول بود و سپس شهرستان زنجان (با تعداد دهستان و تعداد روستاي بيشتر از همه، ولي با تراكم جمعيت كمتر در هر آبادي، يعني با 11 دهستان و 257 روستا در “مرحله دوم” قرار داشت) و اين امر نشان ميدهد كه دهستانهاي واقع در محدودهي جغرافيائي شهرستان زنجان با وسعت خاك بيشتر و با تعداد دهستان بيشتر و با تعداد روستاهاي بيشتر عقبتر از دهستانهاي خدابنده است و بدليل پائين بودن ميانگين آماري تراكم جمعيت در هر روستا و بدليل پائين بودن تراكم معيشت دهي اطراف هر روستايش و بدليل ساير پارامترها در مرحله بعدي قرار دارد و در حاليكه يك دهستان هم بيشتر از دهستانهاي خدابنده دارد و 22 روستا هم بيشتر از روستاهاي خدابنده دارد ولي به دليل پايين بودن ميانگين پارامترهاي كاركردهاي اقتصادي روستاهايي زنجان نسبت به ميانگين پارامتر روستاهاي خدابنده معيشت دهي آن با امكانات جمعيت كمتر به سازمانبندي اجتماعي روستاهايش ميدهد. و در مرحله بعدي هم دهات شهرستان ابهر است با 8 دهستان و 118 روستا كه از نظر پارامترهاي مربوط به كاركرد اقتصادي وضعيت بهتري از كاركرد اقتصادي روستاهاي شهرستان ماهنشان دارد كه وسعت خاك بيشتر و تعداد دهات بيشتري دارد ولي با ميانگين تراكم جمعيت كمتر و با تراكم كاركرد اقتصادي پائينتر، چرا كه دهات دهستان ابهر 118 ولي دهات ماهنشان 166 بود. (يعني 46 روستا هم كمتر از ماهنشان داشت) و اين امر نشان ميدهد كه دهستانهاي شهرستان ماهنشان با تراكم خاك بيشتر در اطراف هر روستا و با تعداد بيشتري از روستا در هر دهستان و با تراكم جمعيت روستائي كمتري نسبت به روستاهاي ابهر است. و در مرحله بعدي دهات شهرستان ايجرود است كه با 4 دهستان و 79 روستاست و آنگاه دهات طارم با 5 دهستان و 101 روستاست و در نهايت دهات دهستانهاي شهرستان خرمدره است كه با 2 دهستان و 18 روستا كه از وسعت جغرافيايي كمتري نسبت به ساير دهستانها ولي با تراكم جمعيت بيشتري براي هر روستايش برخوردار است.
و نيز بررسيهاي آماري نشان ميدهد كه متوسط تراكم خاك دهستانها در هر شهرستان كه به هر جامعه روستايي امكان زيست و امكان معيشت دهي ميدهد در شهرستان خدابنده 8/21 كيلومتر مربع وسعت خاك به هر جامعه روستائي ميرسد و در دهستانهاي زنجان 9/22 كيلومتر مربع و در ابهر 25 كيلومتر مربع و در شهرستان ماهنشان 7/21 كيلومتر مربع و در ايجرود 8/23 كيلومتر و در طارم 22 كيلومتر مربع و در خرمدره 8/21 كيلومتر مربع به هر جامعه روستايي ميرسد، يعني توزيع جغرافيايي ميانگين وسعت خاك آن دهستان (اعم از خاك قابل بهرهبرداري) و يا (خاك غير قابل بهرهبرداري) براي سكنه آن جامعه روستائي در دهستانهاي مختلف تفاوت دارد و بعبارت ديگر از نظر ميانگين آماري تراكم خاكي كه هر روستا ميتواند از امكانات دهستان خود داشته باشد در دهستانهاي ابهر از همه جوامع روستايي ديگر استان بيشتر است. يعني 25 كيلومتر به هر آبادي است و در دهستانهاي خدابنده و خرمدره و ماهنشان از همه كمتر است يعني 8/21 و 8/21 و 7/21 كيلومتر به هر آبادي و سكنه جامعه روستائي آن ميرسد و در هر دهستان ايجرود 1/23 و هر دهستان طارم 22 كيلومتر مربع و در دهستانهاي زنجان 22 كيلومتر به هر جامعه روستايي ميرسد: و از نظر ميانگين آماري متوسط و ميانگين خاك غير حاصلخيز و ميانگين خاك غير قابل بهرهبرداري هر دهستان (نظير اراضي دره يا كوه و يا مناطق لم يزرع) در محدوده جامعههاي روستائي ابهر تقريباً 2/3 كيلومتر مربع به هر جامعه روستائي ميرسد و بيشتر از همان خاك غير قابل بهرهبرداري براي جامعههاي روستايي واقع شده در دهستانهاي خرمدره است. و اين امر نشان ميدهد كه با آنكه ميانگين آماري تراكم خاك اطراف هر جامعه روستايي كه در شهرستان ابهر قرار دارد گرچه بيشتر از ميانگين آماري خاكها و اراضي دهات واقع در دهستانهاي خرمدره است ولي به همان ميزان وسعت خاك و ميزان اراضي غير قابل بهره برداري براي پديده مرتع و مزرعه و باغ در اطراف دهات دهستانهاي ابهر، بيشتر از ميانگين خاكهاي حومه دهات دهستانهاي خرمدره است. و بهمين دليل است كه بخاطر كاركردهاي اقتصادي بالا در دهات خرمدره، هر جامعه روستايي خرمدره، از 699نفر تراكم جمعيت در هر ده برخوردار است ولي بدليل امكانات معيشت دهي پائين اراضي اطراف دهات خدابنده از نظر ميانگين، در دهات خدابنده از 699 به 600 نفر تقليل مييابد و در دهات ابهر به 8/573 نفر تقليل يافته و آنگاه در دهات ايجرود به 502 نفر براي هر ده تقليل يافته و در دهات شهرستان زنجان به 9/387 نفر تقليل يافته و در دهات شهرستان طارم به 387 نفر تقليل يافته و در مرحله بعدي به 9/387 نفر در دهات ماهنشان ميرسد و اين امر نشان ميدهد كه وسعت اراضي غير قابل بهرهبرداري در دهستانهاي حاشيهاي زنجان و دهستانهاي ماهنشان و طارم كه از كوه و مناطق مرتفع تشكيل شده و براي سكنه روستاهاي آنها غير قابل بهرهبرداري است از ديگر دهات استان بيشتر است و لذا ميانگين معيشت دهي آنها هم كمتر بوده و نيز اغلب از نوع روستاهاي با رجحان پذيري متوسط هستند و در مرحله سوم دهستانهاي رجحان پذير قرار دارند و همين ميانگين براي هر فرد جمعيت همان روستا نيز صدق ميكند و باعث ميشود كه برخي از دهستانهاي استان، با وجود خاك بيشتر جمعيت كمتري داشته باشد و برخي ديگر با وسعت خاك كمتر جمعيت بيشتر داشته باشد و به عبارت ديگر مهم رابطه ميزان تراكم خاك به ده نيست زيرا ممكن است درصد بيشتري از آن تراكم خاك كه به هر آبادي ميرسد. از نوع خاكهاي غير حاصلخيز و يا غير قابل بهرهبرداري باشد. بلكه ميزان رابطه خاك قابل بهرهبرداري براي مرتع و براي مزرعه و براي هر باغ كه در دهستانهاي خرمدره با وجود ميزان كم وسعت اراضي دهستانهايش است چونكه اراضي قابل بهره برداري و قابل اشتغال زائي براي هر فرد روستايي در دهستان خرمدره نسبت به روستاهاي ديگر استان بيشتر است، بهمين دليل تراكم جمعيت به كيلومتر مربع خاك در دهات خرمدره از بالاترين ميانگينها برخوردار است كه 31 نفر به كيلومتر مربع ميرسد و در مرحله بعدي در دهات خدابنده است كه 4/27 نفر به كيلومتر مربع است و در مرحله سوم در دهات ابهر است كه 8/22 نفر و آنگاه در دهستانهاي ايجرود است كه 7/21 نفر و آنگاه در دهات طارم است كه 5/17 نفر به كيلومتر مربع ميرسد و آنگاه در دهات ماهنشان است كه 1/17 نفر است و آنگاه در دهات زنجان كه 9/16 نفر ميباشد و لذا از نظر “ميانگين آماري” سكنه جوامع روستايي ساكن در دهات خرمدره 1/14 كيلومتر مربع بيشتر از سكنه دهات زنجان از “وسعت اراضي مطلوب” منطقه اطراف روستاهاي خود ميتوانند امكانات معيشت دهي و امكانات اشتغال زايي زراعي و باغي و دامداري براي خود فراهم كنند.
و يا به عبارت ديگر امكانات معيشت دهي و امكانات اشتغال زائي روستاهاي واقع در دهستانهاي زنجان 46درصد كمتر از امكانات معيشت دهي و اشتغال زايي دهات دهستانهاي خرمدره است و به تعبير ديگر ميزان دره، تپه و خاكهاي كم حاصل و يا اراضي غير قابل سوار شدن آب و يا اراضي ديمي و يا مراتع نامرغوب و غيره در حوزه دهات و دهستانهاي زنجان بيشتر است سپس در دهات ماهنشان و آنگاه در طارم وسپس در ايجرود و سپس در ابهر و سپس در خدابنده و سپس در خرمدره كه امكانات بهتري دارد و بهمين دليل است كه ميزان مهاجر فرستي دهات آنها بيشتر و ميزان رشد اقتصادي آنها هم كمتر است. مثلا رشد اقتصادي در دهات خرمدره 8/1درصد است و سپس در خدابنده و طارم كه هركدام 5/1درصد است و در زنجان و ايجرود 4 درصد و آنگاه در ابهر و ماهنشان هر كدام 3درصد و همين پارامترها در مورد مهاجر فرستي آنها هم برقرار است كه در دهات ماهنشان و ابهر و سپس در دهات زنجان و ايجرود و سپس در دهات طارم و خدابنده و وضعيت بهتر هم در دهات خرمدره است و بهمين دليل ميزان معيشت دهي و كاركرد اقتصادي در دهستان خرمدره و گوزلدره و ديگر دهستانهاي 12 گانه بيشتر است و در 13 دهستان بعدي در مرحه دوم است و سپس 19 دهستان در مرحله سوم قرار دارد و آنگاه 2 دهستان ديگر در مرحله چهارم قرار دارد كه خاكهاي غير قابل بهره برداري بيشتر و با امكانات معيشت دهي كمتري دارند و به عبارت ديگر از 972 روستاي استان زنجان، دهاتهايي كه ما بين 10 الي 100 نفر جمعيت دارند 175 روستا هستند و دهات 100 الي 200 نفر جمعيت كه 160 روستا ميشوند و ديگر دهات كوچك كه ما بين 200 الي 300 و 300 الي400 و 400 الي500 نفر جمعيت اغلب دارند در دهستانهاي ماهنشان و زنجان و ايجرود بيشتر است و در دهستانهاي با امكانات معيشت دهي بالاي تعدادشان كمتر است و در نهايت توزيع دهات با كاركردهاي اقتصادي بالا و پائين در دهستانهاي 7 شهرستان زنجان به شرح ذيل است.
این وبلاگ شامل :