تکوین و تحول مطبوعات در 18 سال معاصر ایران

دکتر محمد خالقی مقدم

کارکرد اجتماعی مطبوعات در دوره قاجاریه با کارکرد اجتماعی آن در دوره پهلوی و با کارکرد مطبوعات در دوره جمهوری اسلامی فرق دارد و به دلیل مسائل جامعه شناختی تفاوت‌های چشم گیری داشته اند،زیرا کارکرد اجتماعی هر پدیده بر حسب ویزگی آن جامعه نوع خاصی است که با کارکرد اجتماعی نوع دیگرجامعه تفاوت تاریخی دارد زیرا پیدایش مطبوعات در دوره قاجاریه به خاطر آن بود که رسانه مطبوعات بتوانند در سیاسی کردن مردم ایران برای ایجاد انقلاب مشروطیت نقش رسانه ای بازی بکنند،زیرا بدون تحریک مطبوعات جامعه فاقد سواد دوره قاجاریه سیاسی نمیشدکه شامل قشر رعیت روستایی و یا طبقه فاقد سواد خرده پای شهری  بودندکه عادت فرهنگی و سیاسی سنتی به تبعیت از حاکمالن جامعه داشتند ولذا چندان رغبتی برای به راه انداختن نهضت مشروطیت نمی توانستند نشان بدهند ولی در دوران پهلوی نیز مطبوعات کارکرد دیگری اجتماعی پیدا کرده بود تا بواسطه نقش مطبوعات رضاخان بتواند تحولات اداری ـ- فرهنگی ایران نوین مورد نظر خود را در میان عامه جامعه ایرانیان مقبولیت اجتماعی بدهد و بعد از فروپاشی قدرت رضاخان،ٰشکل گیری یک رشته از نشریات ایرانی در راستای تحقق اهداف نهضت ملی کردن نفت درآمد.تا بتواند افکار عمومی مردم ایران را در پشتیبانی از ملی شدن صنعت نفت همدست و همفکر سازد و به همین دلیل مصدق مجوز ایجاد یک رشته  ازنشریات محلی را در شهرهای کوچک هم صادر کرد که   اهالی  آن سواد چندانی نداشتند و یاچاپخانه های آن نیز نوپا بودند و نیز قشر سردبیر و نویسنده آن نیز از مسائل اجتماعی زیاد اطلاعاتی عمقی نداشته اند و صرفا برای همفکر کردن مردم شهرها با مردم تهران و در دفاع از نهضت ملی کرد ن نفت بود و بعد از کودتا 28 مرداد نیزتعدادی از نشریات شکل گرفت که به دلیل اندک بودن تعداد ادارات در شهرها ی ایرانی و یا اندک بودن تعداد دانش آموزان دبیرستانی و افراد باسواد در شهرهای ایران و یا بیشتر بودن اقشاری که سواد خواندن مطبوعات را نداشتند صرفا در میان افراد باسواد پایتخت کارکرد اجتماعی داشت زیرا تا سال 1342 ، دوران پهلوی دوران ارباب و رعیتی بود که مطبوعات نمی توانست در آن دوره نقش اساسی بازی بکند و یا از سال 1342 تا 57 هم که مصادف با دوران فروپاشی روستاها و با مهاجرت آن اقشار روستایی به شهرها بودند صرفا  آنهادر شهرهای بزرگ به فکر تامیین شغل و تامین مسکن و کلبه حلبی نشین برای خود بودند و لذا چندان فرصت اندیشیدن به مسائل اجتماعی  از طریق مطبوعات نداشتند و اقشار روشن فکر و دانشجو و دانش آموز هم که در این دوران با پیدایش 2500 مدرسه شکل گرفته بودند در محافل شفاهی دوستانه  خودافکار عمومی خود را شکل می دادند و چندان افکار عمومی آنان با کارکرد مطبوعات رزیم پیشین سر و کار نداشت و به همین دلیل نشریه بزرگ کیهان که با سرمایه  خاندان پهلوی راه اندازی شده بود و یا نشریه رستاخیز که متعلق به حزب حاکم بو و یا نشریه اطلاعات که به همین طریق عمل می کرد همگی صرفا در میان کادرهای دولتی  کشورکه اندک بودند نفوذ داشتند و آن هم بیشتر به روزنامه نگاریهای غیرانتقادی می پرداختند و تنها نشریه انتقادی آن روزگار پهلوی، نشریه توفیق بود که بعدا نشریه انتقادی گل آقا، در دوره جمهوری اسلامی از وی تبعیت کرد و تازه انتقادات آنها نیز بصورت اشکال تصویری و رمزگونه و غیر صریح و فاقد وضوح اجتماعی بود که چندان در میان آحاد عمومی جامعه قابل فهم اجتماعی نبود و بعد از انقلاب هم تا 15 سال این نوع نشریات باقی مانده از رزیم پیشین و به همان سبک فرهنگی سابق عمل می کردند و  یاکمتر انتقادی بودند که مشکلات مردم را منعکس بکنند و نشریه گل آقا نیز صرفا در چارچوب طنزهای تصویری توفیق عمل می کرد و یا در طنزهای صبح جمعه با شمای رادیو  هم طنزهای مزبور بیشتر فقط برای خنداندن مستمین رادیو بود و کمتر محتوای طنز اجتماعی و یا طنز توام با نقد اجتماعی داشت که چندان جایگاهی در میان جامعه پیدا نمی کرد و صرفا طرفداران اهل تفریح وخوشی به آن گوش می دادند و بقیه  مردم از کنار آن رد می شدند لیکن بعد از انقلاب تعداد افراد تحصیل کرده شهرهای ایرانی زیاد شده بود ندکه سواد خواندن و نوشتن مطبوعات را می توانستند داشته باشند و نیز تعداد ادارات ویا موسسات مختلف اقتصادی شهرها نیز زیاد شده بود ولی به دلیل آنکه گردانندگان آن دوایر با نظام اداری مناسب آشنا نبودند تا مشکلات ارباب رجوع را حل بکنند  ولذابه شدت با انتقادات شفاهی مردم ودر گفتگو با یکدیگر روبرو بودند و از سوی دیگر هم با تحول در نظام سیاسی کشورهم بحث و گفتگوهای شفاهی مردم در مورد مسائل سیاسی زیاد شده بود که زیاد با روشنگری اجتماعی تئوریکی بهره مند نبود و بیشتر افکار سیاسی عوامآنه تلقی می شد و یا دیدگاههای مذهبی عوا مانه و بدون مبانی مستند دینی و یا فقهی در میان آحاد جامعه و کارمندان ادارات شکل گرفته بود که به شدت مشکلات زیادی در تفسیر نظام سیاسی و یا در نحوه اداره کشور و یا در نحوه توسعه مناطق و شهرها و شوراها پیش می آورد.و یا در روابط زن و مرد و ازدواج آحاد جامعه پیش می آمد و سوالات زیادی در اذهان عمومی جامعه بصورت شفاهی شکل گرفته بود که هیچ کس بصورت کتبی و مستند و توام با دلایل عقلانی به آنها جواب نداشت و به همین دلیل ضرورت شکل گیری نشریات انتقادی بیشتر در جامعه احساس می شد و لذا اولین بار در برخی از شهرستانها و از جمله در شهر زنجان بذر این نوع مطبوعات انتقادی شکل گرفت که انتقادات اجتماعی نه به شکل طنز تصویری گل آقایی و یا توفیقی ویا بلکه به شکل مکتوب و مستند و با اشاره به نمونه عینی اداری – فرهنگی و در طی یک مقاله و یا در میان سطرها و ستونهای آن نشریات دیده می شد که گاهی از عملکرد غلط یک مدیر و یا یک عضو شورای شهر انتقاد می شد و سپس تعدادی نشریات انتقادی سراسری در پایتخت و یا نقاط دیگر ایران هم شکل گرفت که منجر به جنبش اصلاحات اجتماعی ایران شد  و با فرو کش کردن جنبش اصلاح طلبانه امروزه تعداد 3500 نشریه در سراسر کشور شکل گرفته است .وگرچه علت شکل گیری این نوع مطبوعات نیازهای اصلاح طلبانه جامعه بود ولی هنوز معایبی در برخی از این نشریات وجود دارد که باید به اصلاح آن پرداخت و نیز باید به تریبت کادر متخصص و آکادمیک در نشریه مزبور پرداخت و از سوی دیگر با تقویت مالی آنها زمینه ای فراهم کرد که بتوانند در رشد آموزش های همگانی مردم موثر باشند زیرا به نظر اینجانب ،تاثیر آموزشی مطبوعات در جامعه امروزی ایران بیشتر از تاثیردانشگاهها و رسانه ملی است وگرچه در اواخر رزیم پیشین دانشکده ارتباطات اجتماعی که  حرفه روزنامه نگاری و خبرنگاری را آموزش می دادو در جنوب میدان حر(میدان باغ شاه)شکل گرفته بود که بعدا در دانشگاه علامه طباطبایی ادغام شد ویا در دانشگاه تهران نیز در دانشکده علوم اجتماعی تعدادی از دروس ارتباطات اجتماعی را داشت که بعدا بصورت یک گرایش تحصیلی درآمد ولی عملا تحصیل کردگا ن آن افراد قلم زننده در مطبوعات  نبودند وبلکه مطبوعات انتقادی   توسط  تعدادی فعال سیاسی  شکل گرفته بود  وبتدریج باید عیوب آکادمیکی و حرفه ای آن اصلاح گردد  تابیک رشته آگهی نامه ها  ویا خبرنامه ادارت صرف تبدیل نگردنند که تهیه   اخبار  آن در ایسنا هم توسط تعدادی جوان کم تجربه انجام می گیرد  و یادر نشریه غیر تولیدی دیگر کپی شده  تا مقداری پو ل آگهی برای خودشان جذب بکنند