شهرسازی و تحولات کالبدی زنجان در ادوار تاریخی

از: دکتر محمدخالقی مقدم- جامعه شناس

گزارشگر: اسدالله قربانزاده

 

آقای محمدخالقی مقدم جامعه شناس و عضو هیئت علمی دانشگاه ، مؤلف تعداد زیادی آثار علمی در زمینه ی تاریخ و فرهنگ زنجان می باشد و از جمله آثار وی، کتاب شهرسازی و تحولات کالبدی زنجان در ادوار تاریخی است و یا کتاب مردم شناسی تاریخی اقوام ترک زنجان می باشد و بعلاوه وی مؤلف کتاب های زنجان سرزمین اقوام افشار و یا کتاب مشاهیر زنجان در ادوار تاریخی و یا کتاب بازار زنجان و غیره هستند  و از جمله کتاب شهرسازی زنجان وتحولات کالبدی وی اثر مستندی است که مبتنی بر منابع و اسناد تاریخی لازم از تحولات شهرسازی و یا تحولات معماری کالبد شهر زنجان از دوره ی ساسانی تا اواخر دوره ی قاجاریه می باشد که در چندین فصل بندی این کتابش ذکر شده است و از جمله فصل اول کتاب در مورد تحولات کالبدی زنجان از دوره ی ساسانی تا دوره ی سلجوقیان است و حداقل در این فصل بندی هم چندین مقاله در مورد تحول شارستان زنجان  از  دوره ی ساسانی زنجان نسبت به تغییرات شهری دوره ی اسلامی آورده است و یا مقالات مربوط به زنجان دوره ی حکومت خلفای بنی امیه و بنی عباس می باشد و یا زنجان در دوره ی قرن دوم و سوم هجری و یا در دوره ی آل بویه را در بر می گیرد و در فصل بندی دوم هم چگونگی شهرسازی زنجان در دوره ی سلجوقیان ذکر شده است و از جمله نحوه ی شکل گیری بازار سنتی دوره ی سلجوقیان زنجان است و یا ساخت عمارت حکومتی سلجوقیان در دوره ی ملک شاه سلجوقی است که به وسیله ی برادر مجدالدین کاشی (نائب الحکومه زنجان) این بنای حکومت سلجوقی و یا دارالشفای سلجوقی زنجان و یا مدرسه ی سلجوقی زنجان و ساختمان هایش ساخته شدند و یا به کاروانسرایی اشاره می کند که در بیرون شهر زنجان قرارداشت و بعلاوه در این فصل بندی از کتاب خودش هم به تعدادی از مشاهیر زنجان در دوره ی سلجوقی پرداخته است و یا به سران حکومت مختلف زنجان در دوره ی سلجوقی اشاره کرده است و حداقل در این بخش هم 11مقاله وجود دارد که به مقاله ی زنجان دوره ی خوارزمشاهیان ختم می شود و بعلاوه در بخش سوم کتاب هم به تعدادی مقاله منتهی می شود که دوره ی ایلخانی را در بر می گیرد و حاصل آن دوره ، ویرانی بسیاری از ساختمان ها و کالبد شهری زنجان در حمله ی مغول و به خاطر مقاومت سکنه ی ترک اش در برابر اقوام زرد پوست مغولی بود و بعد از ویرانی نیمه تمام شهر زنجان در این دوره تعداد زیادی از دانشمندانش در 25 کیلومتری زنجان (یعنی شهر سلطانیه ی  دوره ی ایلخانی مستقر شدند ) و نویسنده در این دوره به تعدادی از مشاهیر زنجان در دوره ی ایلخانی اشاره می کند و یا به نقل از کتاب حمدالله مستوفی می پردازد که قبر  و ساختمان آرامگاه اخی فرج زنجانی و تعداد دیگر از مشاهیر زنجان را در این دوره تاریخی از نزدیک دیده است و در فصل بندی چهارم هم دوره ی تجدید حیات شهرسازی و کالبد شهری زنجان، دوره ی قراقویونلو را در بر می گیرد که در آن دوره حاکم ترک قراقویونلو تصمیم می گیرد که به خاطر تضادش با اقوام مغولی شهرسلطانیه (پایتخت 100 ساله ی سلطانیه دوره ی ایلخانی- تیموریان ) از مرکزیت سیاسی انداخته و دوباره به نوسازی شهر ویرانه ی زنجان بپردازد و یا  مرکزیت سیاسی جدید استان را دوباره به زنجان انتقال بدهد و به همین دلیل معماری ساختمان های بافت بازار پایین زنجان شکل گرفت و یا کاروانسراها و یا مسجد جامع قراقویونلو در درون بازار پایین زنجان بود و یا حمام قراقویونلو در روبروی آن مسجد جامع بود و یا ساخت کاروانسرای قراقویونلو در جنب مسجد جامع مزبور بود و یا ساخت عمارت حکومتی ویا قیصریه ی کوچک قراقویونلو در روبروی آن کاروانسرای دولتی بود و بعلاوه در همین دوره بوده که شاهرخ تیموری هم کاروانسرای تجاری خود را در بیرون دروازه ی زنجان ساخت (جنب ساختمان مجتمع نورکنونی زنجان) و در دوره ی بعدی یعنی در دوره ی حکومت صفویان هم در بازار پایین و در زیر مجموعه ی ساختمانی قراقویونلو ها، تکیه ی کوچک حسینیه زنجان در عصر صفویه ساخته می شود و یا مؤلف دارالعرفان به ساختمان کاروانسرای شاه طهماسب در زنجان در این دوره اشاره می کند و بعلاوه کتاب های سیاحان عصر صفویه هم به کاروانسرا سنگی شاه عباسی زنجان در خیابان سعدی جنوبی کنونی و یا مقرّ دارالحکومه ی صفوی در روبروی آن اشاره دارند .

وبعلاوه مؤلف در بخش کالبدی دوره ی زندیه زنجان اشاره ی مبسوطی به نظام شهرسازی ویا معماری ویا بافت شهری زنجان در دوره ی زندیه اشاره کرده است و یا مرفولوژی شهری و یا بافت نژادی و یا پروسه های سیاسی- اجتماعی زنجان دوره ی زندیه را نشان می دهد و در این فصل کتاب خود نیز حداقل 6 مقاله را ذکر نموده است و فصل بندی آخر کتابش هم مربوط به دوره ی قاجاریه می باشد که اشاره مبسوطی به کالبد شهری زنجان در این دوره دارد و یا به ساخت دارالحکومه ی قاجاریه در بالای سبزه میدان زنجان دارد و یا اشاره به مسجد جامع میانی زنجان دارد (یعنی مسجد جامع عبدالله میرزا قاجار یا مسجد سید کنونی که ساخت اولین حاکم قاجاریه زنجان در دوره ی فتحعلی شاه ) بود و یا اشاره به ساخت مسجد فرزند وی (یعنی مسجد اسحاق میرزا قاجار) و یا مسجد شکرالله میرزا قاجار (مسجد خیابان جاوید) دارد و یا به دهها ساختمان مسجد وتکیه ی دوره ی قاجاریه اشاره می کند که در بازار بالای زنجان ساخته شدند و یا به ساخت قیصریه ی بزرگ زنجان در سبزه میدان اشاره دارد که حاصل دوره ی قاجاریه است و یا کاروانسراهایی که در بازار بالا قرار دارد که همگی متعلق به دوره ی قاجاریه می باشند و بعلاوه وی به نحوه ی ساخت مسجد  نصرالله خان افشار (نایب الحکومه ی زنجان در این دوره دارد) و یا به ساخت مسجد عباسقلی خان افشار در این دوره می پردازد و یا به ویرانی قلعه ی علیمردان خان افشار در روبروی این عمارت ها می پردازد که براثر شورش های مردم زنجان در برابر دولت قاجاریه اتفاق افتاد و در این بخش از کتاب خود نیز 17 مقاله ی مستند تاریخی ارائه کرده است .

در نهایت لازم به ذکر است که آقای خالقی مقدم معتقد است، تاریخ هر شهری تنها به وسیله ی کاتبان با سواد حکومتی حفظ شده اند و متأسفانه در طول ادوار تاریخی زنجان و به دلیل بی اهتمامی حاکمانش ، کاتب با سوادی نداشته اند که به ثبت و ضبط تاریخی مسائل زنجان بپردازد ( چیزی که کاتبان باسوادی نظیر کاتب یزدی در دوره ی حکمران شهر یزد در دوره ی شاهرخ تیموری آن را انجام داده بود ) و لذا تاریخ جدید یزد را نوشته است و یا کاتبان با سوادی نظیر ابن اسفندیار انجام داد که در دربار حاکمان محلی طبرستان  و آمل و ساری بود و مستنداً تاریخ این نوع شهرها را نگارش کرده است و اگر در تاریخ نویسی زنجان هم برخی از افراد به این پدیده اقدام کرده اند تنها دو کتاب دارالعرفان خمسه در دوره ی زندیه بوده و یا کتاب دیگری به نام  تاریخ خمسه بود که در دوره قاجاریه تدوین شده بود و متأسفانه هر دو مدتی گم شده بودند که علت آن فقر فرهنگی اهالی شهر و در بی اعتنایی به آثار تاریخی است و تنها در دوران اخیر است که وقتی کتاب خطی دارالعرفان خمسه دوباره پیدا شد تنها با توصیه های مکرر و اصرار مؤلف بود که برخی ها اقدام به چاپ جدید آن کردند و در غیر این صورت همیشه افرادی که فاقد بضاعت نویسندگی و یا فاقد مطالعات تاریخی هستند ترجیح داده اند که برای فضل فروشی های خودشان تاریخ نویسی کنند که از راه سرقت علمی آثار دیگران به نوشتن کتب تاریخی بی محتوا در مورد زنجان پرداخته اند و یا آثاری را تدوین کرده اند که کوچکترین شناختی از تاریخ زنجان به دست نمی دهد  و یا گاهی هم در دانشگاه زنجان اقدام به چاپ کتابی در مورد تاریخ زنجان کرده اند که نویسنده ی آن  هم از دانشگاه کردستان است و کوچکترین شناختی به شهر زنجان ندارد و یا سایر کتبی هستند که برخی از انتشاراتی های شهر چاپ کرده اند و اغلب بی محتوا بوده و یا گاهی حاصل سرقت علمی آثار دیگران می باشد  و از این رو عدم اعتنای فرهنگی مختلف خرید و یا نشر و یا بایگانی کردن اهالی شهر  و به خواندن یک کتاب مستند تاریخی از زنجان علت این نوع مسائل است و یا روی آوردن برخی از افراد به فضل فروشی های کتاب نویسی خود باعث آن شده است که تاریخ نویسی زنجان همیشه با مشکلات مختلف روبرو باشد.

گزارشگر نشریه همشهری : اسدالله قربانزاده