سدسازی از ادوار تاریخی قدیمی ایرانیان تا سدهای جامعه معاصر

از :دکتر محمدخالقی مقدم- جامعه شناس

رعایت حقوق مؤلف الزام قانونی – شرعی است

اینجانب در مقاله قبلی ام ، در مورد شیوه تمدن کشاورزی ایرانیان قدیم نکاتی را ذکر کردم که چگونه تمدن کشاورزی ایرانیان با ظهورنهاد قدرت سیاسی ساسانی ها تکامل اجتماعی یافت و یا با آمیختن اقتدار سیاسی دولت به مکانیسم زراعت آبی بود که پول و انرژی فراوانی در نظام زراعت می طلبید و لذا باعث ظهور مکانیسم های آبیاری پیشرفته و زراعت پیشرفته در تمدن کشاورزی خود شدند و به همین دلیل هم در میان ملل مختلف جهان ، ایرانیان پیشرفته ترین سیستم های آبیاری را اختراع اجتماعی کردند که از طریق سدسازی ها ویا جمع آوری آب در آنها و سپس تقسیم عقلانی آب انبوه شده در آن سدها و به مجرای انهار طراحی شده می رفت که یکی از آنها انهار پیشرفته آبی نواحی مرو رود و ترکستان است که بارتولد در کتاب آبیاری ترکستان خود از آن به شگفت آمده است و نیز خوزستان ایران که مهمترین ناحیه کشاورزی ایرانیان بود منجر به پیدایش پیشرفته ترین سدهای قدیمی جهان گردید که با تکنولوژی و ابزار آلات آن دوران تاریخی هنوز هم سد شادروان شاپوری خوزستان در جنب شوشتر و بر روی رودخانه مهم  و خروشان کارون و یا بند میزان آن یک نوع اعجاز تاریخی است که آبها را تقسیم عقلانی می کرد و یکی از عجایب تکنولوژی های آبی جهان قدیم به شمار می آید و بعلاوه سد اهواز بود که اردشیر بابکان آن را ساخته بود و یا سدهای دیگری بود که در این ناحیه خوزستان قرار داشت و از جمله توسط قباد ساسانی در ناحیه ارّجان خوزستان(نزدیکی رودخانه جراحی بهبهان) طراحی شده بود و یا در استان فارس سد شاپور و بر روی رودخانه شاپور کازرون بود و یا سدهایی که در اصفهان و بر روی رودخانه زاینده رود ساسانیان طراحی کردند و یا سدمرو در ناحیه خراسان بود و در این مقاله ام نیز به سدهای بعد از دوره ی اسلامی می پردازم ، چرا که بعد از دوره ظهور اسلام ، شیوه های آبیاری زراعی ساسانیان که یک نوع آبیاری پیشرفته ی عصر فئودالیته بود هنوز هم مورد استفاده و تقلید اجتماعی اعراب گردیده بود ولی چیزی بر سدهای سابق مزبور ساسانی ها نیفزودند و تنها در دوره ی آل بویه بود که عضدالدوله دیلمی دوباره این مکانیسم آبیاری ایرانیان را احیا نمود و لذا به ساخت بند کُر یا سد کُر و برروی رودخانه ی کُر استان فارس پرداخت ، تا به آبیاری پیشرفته ی منطقه ی حاصلخیز مرو دشت فارس بپردازد و بعد از آنان نیز که سلجوقیان  بر سر کار آمدند ، روش های آبیاری پیشرفته را از کارشناسان زراعی ایرانیان پرسیده ویاد گرفتند و  این نوع سیستم آبیاری را در تعدادی از نواحی تحت قلمرو سیاسی خود پیاده کردند و از جمله در ساخت سد  و انهار آبیاری پیشرفته ی شهر مرو پیاده سازی نمودند که کتاب عالم آراء نادری به ساخت سد مرو در دوره ی جلال الدین ملک شاه سلجوقی اشاره کرده است و یا وقتی جلال الدین ملک شاه ، شهر اصفهان را برای پایتختی خود انتخاب نمود و به همین دلیل هم کاروانیان مختلف ، برای رفتن به پایتخت ایرانیان در شهر اصفهان مجبور به گذر از بیابانها  و کویر قم و کاشان و از کناره های کوهستانی ناحیه  کرکس بودند و برای حفظ نظامی و یا جان کاروان های این منطقه   ، ملک شاه دستور ساخت قلعه ی جلالیه را در شهر کاشان صادر نمود که در کتاب آثار تاریخی نطنز وکاشان به آن مسئله اشاره شده است ، و او برای تأمین آب شرب قلعه ی مزبور و یا جهت اراضی اطراف آن نیز دستور ساخت سد قهرود و سد قمصر را در ارتفاعات کرکس صادر نمود که امروزه رودخانه ی قهرود مزبور به سیلاب های قم رود مشهور است و یا وقتی هلاکوخان مغول در دوره ی ایلخانی به ایران آمد ، و بنابه توصیه ی کارشناسان زراعی ایرانیان تعدادی از سدها را در مناطق مختلف ایران ساخت که از جمله ی آنان سد هلاکوخان بر روی رودخانه ی جغتو (یکی از دو رود میاندوآب کنونی آذربایجان)می باشد که در نزدیکی روستای جاموش گلی (و در زبان ترکی به معنی بندآبی گاو میش) میاندوآب است و یا در یک فرسخی کرمان هم سد هلاکوی دیگری را  ساخت که آب های سیلابی زمستانی را برای مصارف اهل کرمان جمع آوری می نمود ونیز در همین دوره ی تاریخی مغول ها، سد دیگری توسط قتلغ شاه در نزدیکی اسفر جان اصفهان ساختند و  بعلاوه منابع تاریخی دیگری هم از تخریب سد کهک سیستان بوسیله ی تیمور لنگ خبر می دهد که  در چند کیلومتری شهر زابل  و بر روی رودخانه ی هیرمند ساخته شده بود و وی آن را  به دلایل سیاسی تخریب نمود تا 150 روستای منطقه مزبور به مهاجرت بپردازند و یا صفحه 372 کتاب جغرافیای تاریخی ولایت زاوه از سد سلامه و در ناحیه ی خواف خراسان یاد می کند که چگونه نظام الملک خوافی وزیر سلطان حسین بایقرای تیموری آن سد را در نزدیکی آبادی سلامه و در 6 کیلومتری شهر خواف ساخته بود و برای آبیاری زراعی سکنه ی شهرخواف و مزرعه های دهات اطرافش بود و احتمالاً بند فریمان خراسان نیز در همین تاریخ ساخته شده است و یا در منابع دیگر تاریخی ایران در دوره ی صفویه هم از ساخت سد شیخ علی خان زنگنه که وزیر صفویه بود و بر روی رودخانه ی گاماساب یاد کرده اند و نیز همانطوریکه کتاب عالم آراء نادری ذکر کرده است  در دولت افشاریه هم، نادر شاه افشار دستور احیای مجدد سد ملک شاهی مرو را که تخریب شده بود صادر کرد و یا مقدار زیادی هزینه ی دولتی و برای احیای دوباره ی آن مصرف نمود و بعلاوه در دوره ی کریمخان زند وی سدی را در شیراز تأسیس نموده بود و یا بنابه نقل کتاب تاریخ گیتی گشا دستور تخریب سد شادگان را داده بود که اعراب بنی کعب را که از عراق به ایران کوچیده بودند ویا  باعث ناامنی منطقه می شدند را دوباره بکوچاند که بنا به نوشته ی کتاب لایارد  و غیره قبلاً در منطقه ی مزبور شادگان خوزستان اقوام افشار خوزستان سدی را به نام سد (اوشار)افشار شادگان ساخته بودند که احتمالاً متعلق به دوره ی صفویه و یا دولت افشاریه است که حکام افشار ترک منطقه ی کهکیلویه و خوزستان آن را اداره می کردند و یا در دوره ی قاجاریه هم برخی از حکام قاجار اقدام به تعمیر سد شادروان شوشتر نمودند و یا در همین دوره ی تاریخی قاجاریه رؤسای اقوام بکشلو  افشار ناحیه ی افشاریه ی قزوین دو سدی را در منطقه ی حاصلخیز شهر شال قزوین و غیره بر روی رودخانه ی خره رود ساخته بودند که در منابع تاریخی ایران به سدهای حاج عبدالرحیم خان افشار قزوینی و یا سد حاج محراب خان افشار بکشلوی قزوینی مشهور است و برای زراعت اقوام خویشاوند افشار خود در دهات مناطق مزبور آن را در دوره ی محمد شاه قاجار ساخته بودند و بعلاوه  در همین دوره ی تاریخی قاجاریه ، سد خلعتبری قزوین در نزدیکی  این شهر ساخته شده بود و یا سد سید علی خان در شمال قزوین ساخته شده بود و در همین ادوار تاریخی است که خان های مشعشعیان هویزه سد نهر هاشم را در جنوب دشت آزادگان (دشت میشان سابق و جنوب سوسنگرد کنونی) ساختند که از شاخه های رودخانه ی کرخه نشأت می گرفت و هنوز هم دهستان جنوب سوسنگرد به دهستان نهر هاشم مشهور است  و یا در همین دوران و یا در ادوار قبلی تاریخ سد جیرفت در کرمان ساخته شده بود  و یا سد دهنه غار کرمان بود و بعلاوه در منطقه ی دره علی کان و در نزدیکی شهر ارومیه و بر روی یکی از رودخانه های آبی آن که به دریاچه ارومیه می ریزد سد قدیمی دیگری وجود داشت که معلوم نیست که در چه دوره ی تاریخی ساخته شده بود ؟ و بعلاوه در خوزستان هم که مهم ترین ناحیه ی تمدن زراعی ایرانیان بود و از قدیم هم مکانیسم آموزش دهی زراعی از آنجا به نواحی دیگر ایران سرایت فرهنگی می یافت و بعدها منشأ تأسیس تعداد زیادی از سدهای زراعی گردید که در ناحیه ی میان دو رودخانه ی جراحی و  کارون ساخته شده بودند که در نزدیکی دریا قرار داشت  و لذا فشار آب آن کاسته می شد و یا امکان می داد که در نواحی شادگان خور بزرگی شکل بگیرد و یا امکان آن را می داد که برخی سدها و بندهای آب و بر روی آبهای آرام یافته ی مزبور ساخته شود و از جمله  آنها می توان به سد جهانگیری شادگان و یا سد خزینه ی شادگان و یا سد مقطوع شادگان و یا سد اوشار شادگان و یا سد ام الصخر شادگان و یا سد چم صبی شادگان و یا سد صویره شادگان و یا سد عربیدیه شادگان و یا سد منصوره ی شادگان ویا سد شن شادگان اشاره کرد و بعد از دولت قاجاریه هم و بویژه بعد از سقوط رضاخان در شهریور 1320 دوباره مکانیسم سد سازی ایرانیان احیا شد و نظیر وام های طرح مارشال که برای احیای اروپای جنگ زده و بعد از جنگ جهانی دوم بود، نظام سد سازی ایرانیان و بعد از جنگ جهانی دوم هم با استفاده از وام های خارجی و ناشی از اصل چهار ترومن منجر به احیای برخی از سدهای جدید در جامعه ایران شد که از جمله ی آنها می توان به مکانیسم شکل گیری سازمان سد کرج اشاره نمود که در این دوره تاریخی سازمان اداری مزبور به وجود آمد تا به احیای سد کرج و بر روی رودخانه ی کرج بپردازد تا از طریق ذخیره آب آن و یااز طریق تقسیم سازماند هی آب آن به آبیاری زمین های حاصلخیز کرج وناحیه شهریار بپردازد که در این دوره تاریخی و با استفاده از سد مزبور مقدار زیادی درخت کاری میوه جات در شهرستان کرج و یا شهریار هم شکل گرفت و نیز در همین دوره ی تاریخی و بعد از 1320 شمسی بود که سد سفید رود و بر روی رودخانه قزل اوزن در منجیل زده شد تا با مکانیسم کارکردآبیاری آن مقدار زیادی از اراضی شالیکاری شمال ایران و در شهرهای آستانه و فومن و رشت سازماندهی مجدد آبیاری شده و یا انهار مهندسی شده پیشرفته شکل بگیرد تا بتواند آب مزبور را به صورت منطقی و شبکه ای به سرتاسر شالیزارهای مزبور برساند و نیز در همین دوره تاریخی هم سد لار در شمال تهران شکل گرفت و یا سد باهوکلات در استان سیستان و بلوچستان ساخته شد و بعلاوه در همین دوره ی تاریخی سد معروف دزفول و برای آبیاری اراضی حاصلخیز شمال خوزستان و در ناحیه ی زیر سد مزبور ساخته شد و یا مقدار زیادی باغات پرتقال دزفولی و یا نیشکر و غیره در مناطق مزبور کاشته شد و در همین دوره ی تاریخی و برای ساخت این نوع سدها شرکت حفاری سد ایران بوجود آمد و بعد از انقلاب اسلامی نیز مکانیسم سد سازی ایرانیان تکامل بیشتری یافت و لذا امروزه تعداد زیادی سد مخزنی و یا سد خاکی در مناطق مختلف ایران طراحی و یا ساخته شده اند و از جمله آن می توان به سدهای لار ، کرخه ، دز ، پیشین ، استقلال ، سیمره ، زاینده رود ، جیرفت ، ساوه، 15 خرداد ، ملاصدرا اشاره کرد و بعلاوه به سدهای سفید رود و یا سد ستارخان و یا سد گلستان 1 و یا سد عباسپور و سد کارون 3 و سد نهند  و سد گاووشان و سد درود زن و سد لتیان اشاره نمود و یا سدهای دیگری مثل سد چگین و یا سد کینه ورس و یا آی دوغموش ویا سد تهم و سد دامغان اشاره نمود و بعلاوه تعداد دیگر از سدهای ایران  که خاکی هستند و منابع نشریاتی ایران هم آنها را 36 سد خاکی کشور ذکر کرده اند که از جمله ی آنها می توان به سد خاکی ارس ، لار ، شهید رجایی ، ماکو ، طالقان ، استقلال ، بوکان ، علویان، جیرفت ، 15 خرداد ، دوستی ، کارده کرخه، اشاره نمود و یا در استان های کرمانشاه هم می توان به سدهایی که در دست مطالعه است و یا در دست ساخت است اشاره نمود که از جمله ی آنها سدهای جامیشان و سد قشلاق و سد کبوتر لاله و سد زمکان و سد تنگه حمام و سد آزادی استان کرمانشاه است و یا سدهای هواسان و کل کش می باشد و از جمله سدهایی که در اطراف تهران ساخته شده اند می توان به سدهای لار ، سد طالقان ، سد ماملو و سد کرج وسد لتیان اشاره نمود که منجر به آبیاری اراضی اطراف تهران و کرج و شهریار و یا اراضی حاصلخیز ورامین می شود و یا مقامات وزارت نیرو از آغاز ساخت سه سد جدید در استان خراسان شمالی خبر داده اند و یا سد گلول در ناحیه ی شیروان ویا سد شیرین دره به بجنورد می باشد و  یا از سد گلستان مشهد و یا از سد فرخی قائن خراسان و یا سد مخزنی کوثر در گناباد خبر داده اند و بعلاوه در استان مرکزی هم سد 15 خرداد در 5 کیلومتری شهر دلیجان قرار دارد و یا سد کوچری استان مرکزی و یا سد سرابی تویسرکان می باشد که در اسفند ماه 91 آبگیری شد و یا سدهای ایوشان خرم آباد ومروک دورود است ویا سد دویرج استان ایلام و شبکه ی آبیاری و زهکشی دویرج و عین خوش و فکه و دشت عباس می باشد که به آبیاری منطقه ی حاصلخیز دشت عباس می پردازد و یا سد خاکی حسین آباد لردگان شهرکرد و یا سد بختیاری می باشد و یا سد سبلان در استان اردبیل می باشد و یا سد و نیروگاه سیاه بیشه در استان مازندران است و یا طراحی ساخت سد دیورش استان گیلان و در منطقه ی رودبار می باشد وبعلاوه در استان بوشهر هم می توان از ساخت سد دالکی بوشهر یاد نمود و یا در استان خوزستان سد های گتوند و سد گدار و سد عباسپور و سد کاورن 3 و سد دز قرار دارند و بعلاوه در سد کارون 4 هم که قرار است 120 تن ماهی خاویاری هم به عمل آورده شود از جمله ی آنهاست و بعلاوه می توان به طراحی و ساخت سدهای برق آبی ناحیه ی ارس اشاره نمود که برای منطقه ی ایرانی و ارمنستان و در رودخانه ی ارس به مکانیزم تولید برق بپردازد که از جمله ی آنها می توان به طراحی سد مزبور در ناحیه ی قره چیلر و ناحیه (مگری) ارمنستان در کنار رودخانه ی ارس اشاره نمود و بعلاوه تعدادی سد مخزنی و یا خاکی هم در مناطق فارس و کرمان قرار دارند که به آمار سدهای  مزبور اضافه می شوند و یا سدهایی هستند که در استان گلستان قرار دارند  و از جمله ی آنها سد وشمگیر و سد گلستان هستند  و امروزه از سدهای مزبور علاوه از پدیده استفاده  آبیاری زراعی ویا تأمین آب شرب شهرها مقدار زیادی هم برق اخذ می شود که ظرفیت تولید برق نیروگاه های ایران را به 67 هزار مگاوات افزایش داده است .