جامعه شناسي روستائي استان زنجان- طبقه‌بندي اجتماعي ـ اقتصادي

 روستاهاي استان زنجان

 دكتر محمد خالقي مقدم ـ عضو هيئت علمي دانشگاه ـ  نشريه موج بيداري ـ شماره 112 ـ شنبه 12 مهر 1386 ـ ص7 .

هر دهستان استان زنجان منطقه يا فضائي قابل زيست براي يك تعداد از سكنه آن دهستان و مجموعه‌اي از دهكده‌ها و مزارع و باغات و انهار و رودخانه‌ها و ساير مقتضيات طبيعي ـ اقتصادي است و چگونگي، پارامترهاي آن منطقه يك نوع سازمان‌بندي اجتماعي به سكنه آن مجموعه از دهات مي‌دهد و يا به افراد دهكده‌ها در آن فضا مي‌دهد، مثلا دهستان خرمدره استان زنجان، با 5/119 كيلومتر مربع از مساحت خود تنها 38/97 نفر در هر كيلومتر مربع تراكم نسبي جمعيت دارد (در سال 1375) در حاليكه دهستان تهم با 419 كيلومتر مربع (يعني بيشتر از 5/3 برابر مساحت دهستان خرمدره مزبور) 10 برابر بيشتر از دهستان تهم تراكم‌يابي جمعيت دارد (يعني 23/10 نفر در هر كيلومتر مربع و هر دو دهستان با 13 روستا) و اين امر بيانگر آنست كه پارامترهاي، طبيعي ـ اقتصادي دهستان خرمدره بهتر از پارامترهاي طبيعي ـ اقتصادي دهستان تهم است و به سكنه آن امكان زيست بيشتر مي‌دهد و همين امر باعث شده است كه تعداد بيشتري از افراد را در دهستان خود سكونت دهد و يا آنها را سازمان‌بندي اجتماعي بكند و يا آنها را با مزارع و مراتع و امكانات زيست زائي خود، تغذيه معيشتي بيشتر بنمايد و يا فرضاً دهستان ابهر رود با 213 كيلومتر مربع از مساحت و با 12 دهكده و با 46/31 نفر از تراكم نسبي جمعيت، مقتضيات بهتري نسبت به دهستان دره سجين دارد كه با 213 كيلومتر مربع است (يعني تقريبا با همان وسعت) و با 12 دهكده (تقريبا با دهات برابر آن) تنها 8/15 نفر تراكم نسبي جمعيت دارد و سازمانبنديهاي اجتماعي كوچكتري بنام دهات در دهستان مزبور فراهم آورده است و اين امر نشان مي‌دهد كه پارامترهاي دهات دهستان دره سجين “سازمانبديهاي اجتماعي كوچكتري” از “سازمانبديهاي اجتماعي” دهستان ابهررود دارد و لذا مزيت نسبي طبيعي ـ اقتصادي آن كم است زيرا امكانات زيستي ـ زراعي اطراف دهكده‌هاي آن كمتر از امكانات زيستي ـ زراعي و معيشت دهي دهستان ابهررود است.

و لازم به يادآوري است. كه استان زنجان در حال حاضر 46 دهستان دارد كه در سال 1382 نيز 46 دهستان داشت و تنها در سالهاي اخير در برخي از دهستانها، تغييرات جزئي پديد آمده است كه آن تغييرات جزئي هم قابل گذشت است و شرح 46 دهستان زنجان در 7 شهرستان آن به شرح ذيل است:

طبقه‌بندي دهستانها:

ما براساس طبقه‌بندي پارامترهاي مختلف در مورد كاركرد اقتصادي بالا و يا كاركرد پائين يك دهستان و يا براساس ميزان معيشت دهي بالا و پائين روستاهاي يك دهستان آنها را به چهار طبقه‌ دهستانهاي بسيار رحجان پذير براي توسعه اقتصادي (12 دهستان) و دهستانهاي نسبتاً رحجان پذير براي توسعه اقتصادي (13 دهستان) و دهستانهاي با رحجان پذيري متوسط (19 دهستان) و دهستانهاي كمتر رحجان پذير براي توسعه اقتصادي (2 دهستان) طبقه‌بندي كرديم كه در صفحات آتي، جداوال مربوطه به آزمون فرضيات سه گانه هر يك از دهستانها را ملاحظه‌ مي‌نمائيد. كه در آنها براساس سوالات مربوط به پارامترهاي اقتصادي نظير ميانگين آماري تراكم جمعيت آن سازمان بندي روستاست و يا براساس ميانگين آماري تراكم گشت گياه و پرورش دام و پرورش ميوه باغات حوزه‌هاي اطراف آن روستاست كه اساس معيشت دهي زراعي دامي و باغي آنهاست. و لذا نحوه كاركرد اقتصادي روستاهاي آن دهستان را بررسي نموديم. كه شرح تفضيلي آن در صفحات قبل آمده است و از 972 روستاي استان زنجان در 46 دهستان آن 175 روستا با تراكم يابي جمعيت كم 1 الي 100 نفر جمعيت است (يعني دهات بسيار كوچك) كه تعداد آنها در شهرستان زنجان 58 است و در شهرستان خدابنده 25 است و در شهرستان ماهنشان 27 است و در شهرستان ابهر 20 است و در شهرستان طارم 25 است و در شهرستان ايجرود 13 است و در شهرستان خرمدره 7 روستا بود و دهات ما بين 100 الي 200 نفر تراكم يابي جمعيت هم 4كه در شهرستانهاي زنجان و خدابنده و ماهنشان و ابهر و طارم و ايجرود و خرمدره به ترتيب 38 و 36 و 41 و 15 و 17 و 12 و 1 روستا بودند و دهات ما بين 200 تا 300 نفر تراكم يابي جمعيت به ترتيب 35 و 36 و 31 و 15 و 13 و 10 و صفر روستا بودند و دهات مابين 300 ـ 400 نفر تراكم يابي جمعيت به ترتيب 21و31و25و7و7و9و1 روستا بودند. و دهات مابين 400 ـ 500 نفر جمعيت به ترتيب 19 و 14 و 17 و 6 و 4 و 1 روستا بودند يعني از 972 روستاي داراي سكنه استان زنجان، 655 روستاي آن و يا 67درصد روستاهاي 46 دهستان استان زنجان از نوع روستاهاي بسيار كوچك هستند و ما بين 1 الي 500 نفر جمعيت بودند و دهات متوسط ما بين 500 الي 1500 نفر تراكم جمعيت بودند در هر آبادي 258 روستا يا 5/26درصد روستاها بودند و 47 روستاي ديگر هم از نوع روستاهاي بزرگ و ما بين 1500 الي 3000 نفر تراكم جمعيت بودند و 12 روستاي بعدي از نوع روستاهاي بسيار بزرگ بودند كه بالاي 3000 الي 5000 نفر جمعيت داشتند كه 4 روستاي آن در شهرستان زنجان و 6 روستاي ديگر در شهرستان خدابنده و 2 روستا در شهرستان  ابهر قرار داشت و تقريبا 239 روستاي استان زنجان هم خالي از سكنه و يا مزرعه وابسته و يا مستقل و ديگر تاسيسات بودند.

و گفتيم كه پارامترهاي طبيعي يك دهستان وقتي خوب است كه هماهنگي ميان منابع طبيعي آن برقرار باشد و هر چه اين هماهنگي ميان عناصر طبيعي و منابع طبيعي آن دهستان بشتر باشد كاركرد اقتصادي آن دهستان هم براي اسكان و استقرار و ادامه زيست و تراكم‌يابي جمعيتي سكنه‌اش هم بيشتر مي‌شود و برعكس هر چه اين اجزا و عناصر و منابع طبيعي در يك دهستان با يكديگر تخالف داشته باشد و يا ناسازگار و يا ناهماهنگ باشند، كاركردهاي اقتصادي آن دهستان نيز كاهش مي‌يابد و از اين نظر 46 دهستان استان زنجان از نظر كاركردهاي اقتصادي كاركردهاي مختلف دارند.  و وقتي يك دهستان از نظر اقتصادي داراي كاركرد مطلوب است كه آب و هوايش بعنوان يك منبع طبيعي براي رشد اقتصادي گياهان آن منطقه (بعنوان منبع طبيعي ديگر) مناسب و مساعد باشد و بارانهاي مناسب و بموقع (بعنوان منبع طبيعي ديگر و مواهب طبيعي ديگر) اين رويش گياهان را تداوم ببخشد و يا جريان رودخانه‌ها و كانال‌كشي‌هاي آن دهستان، (بعنوان منبع ديگر) در خدمت هدف مزبور باشد. و يا چراگاهها و مراتع آن منطقه (بعنوان منبع طبيعي ديگر) در براثر ناهمواريها و تناوب ميان تپه‌ها و دره‌ها (بعنوان منبع طبيعي ديگر) از هم گسيخته‌ نشده باشد تا سكنه‌اش از بهم پيوستگي چراگاهها و منابع طبيعي آن استفاده اقتصادي بهتر بكنند و بعلاوه بوم و بر روستاهاي آن دهستان هم (بعنوان يك منبع طبيعي) تماماً در رديف يك جاده ارتباطي (بعنوان يك منبع طبيعي انساني) قرار گرفته باشد و در ميان دره‌ها، تپه‌هاي مختلف قرار نگرفته و پراكنده نباشد و يا امكانات اقتصادي زياد براي جاده‌كشي و حمل و نقل آن منطقه نخواهد و يا آبهاي آن منطقه و ديگر مناطق (بعنوان يك منبع طبيعي) براحتي سوار اراضي آن دهستان (بعنوان منبع طبيعي ديگر) بشود. و يا زمين‌هاي سنگلاخي و بلند و كوهستاني آن دهستان (بعنوان يك منبع طبيعي) زياد نباشد تا سكنه‌اش از اراضي مزبور بتوانند بهره‌برداريهاي اقتصادي بهينه بكنند و يا آن دهستان علاوه از داشتن زمين‌هاي آبي به حد وفور (بعنوان يك منبع طبيعي) زمين‌هاي بلند حومه روستاهاي آن دهستان نيز (بعنوان يك منبع طبيعي مكمل ديگر) براي زراعت ديم مناسب باشد و نيز علاوه از آن مراتع حومه روستاهايش (بعنوان منبع طبيعي سوم) چسبيده به مزارع‌اش (بعنوان منبع طبيعي چهارم) باشد. و نيز مزارع و مراتع و باغات و ديمزارهايش (بعنوان منابع طبيعي مكمل) وسيع بوده و قطعه قطعه و پراكنده نباشد تا آبياري و راندن ماشين‌آلات كشاورزي در آنها و يا برداشت محصول از آنها امكانات اقتصادي بيشتر نطلبد، و يا مزارع و مراتع و ديمزارهايش (بعنوان منابع طبيعي آن دهستان) چسبيده به ساختمانهاي دهكده‌هايش (بعنوان يك منبع انساني و طبيعي) و در اطراف دهكده‌هايش گسترده شده باشد تا وقت و انرژي زياد سكنه‌اش را براي رفت و آمد به آن مزارع و مراتع و ديمزارها و باغات توليدي را نگيرد و لذا مي‌بينيم كه “نحوه هماهنگي اين منابع طبيعي” ـ انساني با يكديگر از نظر “ساختاري” يك نظام هماهنگ اقتصادي به رخساره طبيعي. و يا مواهب طبيعي آن دهستان مي‌دهد كه باعث مي‌شود پارامترهاي طبيعي اقتصادي آنها بيشتر باشد و يا كمتر شود و اين نوع پارامترها باعث مي‌شود كه سرمايه‌گذاري در آن منطقه و دهستان با كمترين سرمايه و انرژي و وقت همراه باشد و در نتيجه بر ميزان درآمد سكنه آن دهستان هم بيفزايد. بدليل “همگني اقتصادي” اين فضاها و منابع با يكديگر كاربرد اقتصادي زيادي به آن دهستان بدهد و همين پارامترها، سازمانيابي‌هاي اجتماعي آن دهستان را از ثروت بهره‌مند سازد. و بعلاوه براي سرمايه‌گذاري نيز رجحان‌پذير كند. و ما در طبقه‌بندي روستاهاي استان زنجان از اين شيوه طبقه‌بندي اقتصادي كاركرد هر روستا استفاده كرديم كه مي‌توان به آن مراجعه نمود.