ایران شناسی - قوم شناسی - جامعه شناسی

تأثیر شکل گیری اتاق تجارت ایران در دوره ی پهلوی اول

بر روند دگرگونی جامعه ی ایران

از:دکتر محمد خالقی مقدم- جامعه شناس

اتاق تجارت کنونی ایران ، اولین بار در اوایل دوره ی رضاخان پهلوی شکل گرفت و تأثیر عمیقی بر روند دگرگونی جامعه ی معاصر ایران گذاشت که در علم جامعه شناسی به این نوع از پروسه ی اجتماعی ، تأثیر زیر بنای اقتصادی جامعه  بر مناسبات اجتماعی همان جامعه عنوان داده اند که هنوز مورد دقت  جامعه شناسی ایرانیان قرار نگرفته است .

اتاق تجارت در ادوار تاریخی دولت های قبلی ایرانیان وجود نداشت که به عنوان یک نهاد اداری – اجتماعی ویژه باشد و تنها در دوره ی دولت پهلوی  به وجود آمده است، چرا که در ادوار اجتماعی دولت های سابق ایران تجارت ایرانیان تنها تجارت درون جامعه ای بود و مردم ایران هم کمتر با مردم کشورهای دیگر به تجارت می پرداختند مگر در معدودی از کالاهای اندک نظیر ابریشم چین ویا ادویه ی هند ولی بقیه ی مایحتاج خود را از طریق داخل تأمین میکردند و در نتیجه، نظیر امروز به ارز خارجی و یا پول خارجی هم احتیاجی نداشتند و تاجران سنتی و حجره دار آن دوره نیز به کارت بازرگانی خارجی نیاز نداشتند و تجارتشان صرفاً در زمینه ی خرید و فروش علوفه و غلات روستاها در شهرها و یا برعکس بود ولی با پیدایش اتاق تجارت، در دوره ی پهلوی این مکانیسم ها کاملاً دگرگون شد و منجر به شکل گیری اقشار جدید اجتماعی و یا به شکل گیری تجارت خانه های جدید شد و یا به شکل گیری ابزارهای تولید کالای جدید و یا به دگرگونی قوانین  و معیارهای تجاری جدید ایرانیان شد که با عنوان روبنای فرهنگی جامعه عمل می نمود و باعث گردید که مازاد سود تجارت هم در شکل گیری کارگاه های صنعتی جدید ایرانیان و پیدایش قشرهای تولید کننده ی آن کارگاه ها به کار رود و بعلاوه باعث پیدایش پدیده ای به نام « اتاق تجارت » در شهرهای مختلف ایران شد که قبلاً تابلوی آنها در شهرهای مزبور دیده نمی شدند ویا نظیر شهرهای اروپایی باعث پیدایش برخی تجارت خانه های جدید ایرانیان شد که نظیر تجارت خانه ی آقایانس و یا شرکت ترقی در شهر درگز بود و یا تجارتخانه ی بوقدایانس و یا تجارتخانه ی آقا محمد تبریزی در شهر تبریز بود و یا نظیر تجارت خانه ی تومانیانس در شهر تهران و شهرهای دیگر  بود و یا نظیر تجارت خانه ی کورس اخوان در شهر تهران بود و یا نظیر تجارتخانه ی حاجی علی اکبر و پسران در شهر مشهد و یا نظیرتجارتخانه حاج رجبعلی حیدری در شهر اراک بود و یا نظیر تجارتخانه ی حاجی میرعلی محمد تقوی در شهر تهران بود و یا نظیر تجارت خانه ی حاج  علی محمد کلکته چی و تجارتخانه ی مولا در شهر بمبئی بود که به تجارت چای و کالاهای دیگر با تاجران ایرانی می پرداختند و یا نظیر تجارتخانه ی حاج محمد مهدی صراف در شهر شیراز و یا تجارتخانه ی صادقی و یا تجارتخانه ی حاج میرزا غلامحسین گلشن در شهر بوشهر بود و یا تجارتخانه ی خضوری شاول در شهر کرمانشاه و غیره بود وتجارتخانه ی کیانیان در کرمان و تجارتخانه ی برادران غفاری در شهر رشت و یا تجارتخانه ی برادران بنکدار در اصفهان و یا تجارتخانه ی رنگرزی طاوشانچیان در شهر اراک و یا تجارتخانه های صفاری و فارس و یا تجارتخانه ی حاج ابوالقاسم بوشهری وپسران می باشد .

ودر شهرهای شمالی و خراسان و آذربایجان با همکاری بانک شاهنشاهی ایران و روس تعداد تجارتخانه در دوره ی رضاخان و قبل از وی شکل گرفته بودند که گاهی برخی از آنان ورشکست شدند و اغلب در شهرهای رشت ، انزلی ، آمل ، بارفروش ، بهشهر ، بندر گز ، مشهد، نیشابور ، سبزوار، جوین، تربت حیدریه ، تهران ، تبریز، ارومیه ، همدان و غیره قرار داشتند که کتاب خاطرات قائم مقام الملک رفیع به آن تجارتخانه ها اشاره کرده است و شامل تجارتخانه های ذیل بود:

1-  تجارتخانه کوکاروف ، 2-تجارتخانه کونشین ،3-تجارتخانه سوریان کوسیچ،4- تجارتخانه اصلانیانس ،5- تجارتخانه پروخوروف ،6- شرکت تجارتی پروودنیک ،7-شرکت تجارتی رزنبلوم ،8-تجارتخانه ترمیکیرشف،9-تجارتخانه نیکلاآواغبیانس ،10-شرکت تجارتی مارک بنه دیک،11- مجتمع تولیدی لودویک روبنک،12- کمپانی تجاری استاگن،13- بنگاه تجاری زنزینوف،14- کمپانی تجاری لیانوزوف،15- کمپانی تجاری باراتسکی،16- کمپانی کشتیرانی روس ،17-شرکت تجاری آرزومانوف،18-شرکت تجاری – نفتی برادران نوبل،19-بنگاه تجاری حبیب اله اوف و ستاراوف،20- بنگاه تجاری برادران رمضان اوف،21- بنگاه تجاری هاروتونیان و شرکا،22- بنگاه تجاری پرنانسکی،23- بنگاه تجاری ترگریگوریان،24- بنگاه تجاری تریکویچ،25-پنبه پاک کنی های باگدانیانس و پانیانس و آختاریانس و علی اوف ،26- کمپانی اوسر،27-شرکت روسی تصفیه الکل ارومیه

   بعلاوه پیدایش این نوع اتاق تجارت ایران باعث پیدایش گروه بندی های جدیدی از تاجران قدیمی شهرها شد که نام جدید گروه بندی خود را اتحادیه ی تجار ویا هیئت تجار آن شهرها نام گذاری می کردند که یک نوع سازماندهی اداری – شغلی – قانونی جدید و خاصی و شبیه سازماندهی گروه بندی های تجاری شهرهای اروپایی بود وبا با سازماندهی سنتی اصناف قدیمی شهرها ، تفاوت هایی در معیارهای قانونی و یا در روند خرید و فروش و نظام سلسله مراتب شغلی و تبعیت از دولت ها داشتند و این نوع اتحادیه های تجار کرمانشاه و یا تجار لارستان ویا تجار قالی بافی کرمان و یا اتحادیه ی تجار اصفهان و اتحادیه ی تجار مشهد و اتحادیه ی تجار همدان و قوچان وتویسرکان و قزوین و بوشهر و زنجان و بندرگز و سلماس و مرند و تبریز و ارومیه و یا خرمشهر و کرمانشاه و غیره عناوینی هستند که ما در اسناد و مدارک تاریخی این دوران هم به آن عناوین بر می خوریم و یا منجر به ایجاد اتاق تجارت تهران و شیراز و مشهد و کاشان و سبزوار و بابل و مشهد و تنکابن و غیره گردیدند و بعلاوه اتاق کل تجارت ایران نیز در این دوره تاریخی پایه گذاری شد  و از سوی دیگر هم مفاهیم و هنجارهای تجارت نیز دچار دگرگونی شد و یا واژه ها و مفاهیم جدید اجتماعی – تجاری در این دوره تاریخی رواج فرهنگی پیدا کرد و نظیر واژه ی اجازه نامه ی تجارت و یا واژه های گمرک تجارت و یا حق العمل کاری تجارت و یا نظام نامه صنفی تجارت و یا حقوق اداری تجارت و غیره و بعلاوه باعث تحول و یا تکامل نظام گمرک دوره ی پهلوی نسبت به گمرک دوره ی قاجاریه گردید ، چرا که در این دوره ی تاریخی کالاهای خارجی ملل دیگر جهان نسبت به کالاهای درونی ایرانیان از نظر فنی ویا کیفی تکامل بیشتری یافته بود و لذا از راه انواع مرزهای مختلف ایران وارد خاک ایران می شدند و یا باعث ثروت اندوزی شخصی تاجرانی می گردید که صرفاً به ثروت اندوزی شخصی خود و از راه تجارت مزبور فکر می کردند و یا ضروری نمی دیدند که سودهای تجارت خود را صرف امور صنعتی و یا رفاه دیگر شهروندان ایرانی بکنند و به همین دلیل هم گمرک شهرهای مختلف ایران در این دوره متعدد شدند و یا انواع گمرکها در شهرهای مختلف نواحی مرزی ایران دایر گردیدند ،و نظیر گمرک باج گیران و یا اداره ی گمرک تنکابن و یا اداره ی گمرک خراسان و یا اداره ی گمرک خرمشهر و یا اداره ی گمرک کرمانشاه و قصر شیرین و یا اداره ی گمرک کردستان و یا اداره ی گمرک سلماس و یا اداره ی گمرک بندرانزلی و بوشهر و درگز و قوچان و یا اداره ی گمرک بندرگز (بندرشاه سابق و بندر ترکمن کنونی)بود و یا باعث ایجاد اداره ی کل گمرک ایرانیان و تحول تعداد کارکنان آن شد ویا باعث تحول قوانین و آئین نامه های این نوع اداره ها گردید و بعلاوه اداره های نظمیه ی شهرهای مختلف ایرانی هم دستور یافتند که با اتاق تجارت شهرهای مزبور همکاری کرده و در کنترل اجازه نامه های تجاری مغازه ها و یا اجازه نامه های تجاری کاروان ها و غیره عمل نموده و مانع آن شوند که انواع اشخاص متخلف و بدون اجازه ی دولت به واردات چای و قند و شکر و کبریت و پارچه های فاستونی و یا کفش و یا قلع مسگری و یا تریاک و یا توتون و تنباکو و غیره بپردازند و لذا همه ی آنها را به عنوان انحصار دولتی در اختیار دولت و مجوز نامه های آن قرارداد و مانع قاچاق و یا معامله ی پایاپای آن گردید و از طریق این مکانیسم ها بود که مقابله نامه های تجاری ایرانیان هم که در ادوار تاریخی سابق بسته شده بود دچار دگرگونی شد و یا اجازه نامه های تجاری سابق آنان دگرگون شد و یا شیوه های مالیات تجاری سابق  ایرانیان در دوره ی قاجاریه دگرگون شد و برای کنترل این نوع تجارت خارجی هم مکانیسم نظارت تجارت درون گروهی و درون صنفی طراحی گردید که اصناف مزبور موظف شدند که براساس نظام نامه ی اصناف جدید خود انواع نظام نامه های مغازه و یا نظام  نامه حمل و نقل و یا نظام نامه ی شوفر و گاراژ داری را دریافت نمایند و یا برای کنترل تجارت آنان نیز یک نوع رئیس التجار برای اتحادیه ی مزبور انتخاب گروهی بکنند که مثلاً در شهر اصفهان با القاب و عناوین ملک التجار و یا ناظم التجار و یا اعتماد التجار نامیده می شدند و یا در شهر انزلی با نام ناصرالتجار نامیده می شدند  و یا در شهر شیراز با عناوین امین التجار و معین التجار عنوان گذاری می شدند و یا در شهر اراک با عنوان اقل التجار بودند و یا در شهر تهران و از طرف نهضت اقتصاد شهر تهران در سال 1305 شمسی با نام فقیه التجار نامیده می شد و یا در شهرهای دیگر با نام رئیس التجار نامیده می شدند و همینطورهم در شهرهای مرند و بندر گز  و کنگاور این نوع عناوین و واژه های مربوط به تجارت رواج فرهنگی یافته بودند و بعلاوه با روند تشکیل اتاق تجارت ایران هم طبقه بندی کالاهای داخلی و کالاهای خارجی به عمل آمد و یا نظام حمل و نقل  و نظام گاراژ داری آنها دگرگون شد و یا نظام اجازه نامه و قپان داری و یا مالیات گیری آنها دگرگونی فرهنگی و دگرگونی واژه ای یافت و یا شیوه های نظارت بر واردات و صادرات آنها ویا  انحصار این شیوه ها و یا نحوه ی سرمایه گذاری در این نوع کالاهای تجاری دگرگون شد و اغلب واژه ها و مفاهیم تجاری هم طوری سازماندهی شدند که حقوق دولتی و سازماندهی دولتی را در زمینه ی تجارت به وجود آورند و گرچه در آغاز این نوع سازماندهی تجاری جدید با بعضی مقاومت های تجاری روبرو شد که از بقایای دنیای تجارت دوران قاجاریه سود کلانی می بردند  و هر کدام هم سعی می کردند که به نحوی خود را وابسته به تجارت کشور روسیه و یا کالاهای سماور سازی نیکولای آن ها و یا کالاهای دیگر روسی بکنند و حتی عناوین ایرانی خود را نیز  عوض کرده بودند و لذا پسوند خانوادگی خود را با عناوین اوف می نامیدند که در برابر  این نوع اقدامات انحصار تجارت دولت پهلوی مقاومت هایی را به عمل می آوردند و یا گاهی منجر به تظاهرات شهری می شدند که نظیر تجار وابسته به روس در شهر مشهد بودند که با عناوین خداداد اوف و یا عنوان های نصرالله اوف  و یا آقایی اوف  و یا خدابخش اوف و یا آقالر اوف و یعقوب اوف و اسحاق اوف و آقابزرگ اوف و علی شاه اوف و امین اوف و نصرالله اوف و حسین اوف و غیره در شهر مشهد بودند و تجارت سکنه ی مشهد را به دست خود گرفته بودند و یا نظیر این نوع عناوین در شهرهای درگز خراسان بودند ویا به صورت تاجرانی نظیر رضا اوف و یا داداش اوف و یا عباس اوف  در شهر بندرگز و حاشیه ی دریای خزر بودند که به تجارت با روسها می پرداختند و یا برخی تجار وابسته به روس ها در شهر رشت بودند  ویا نظیر قاسم اوف در شهر رشت ویا هاشم اوف و آقا یوف در شهر ارومیه بود و یا برخی تجار وابسته به فرقه ی دموکرات در شهر سلماس بودند که اسناد آنها در منابع تاریخی وجود دارد و واسطه گری تجاری آنان بین مردم ایران  و دول بیگانه هم نظیر کشور روسیه و غیره باعث ثروت اندوزی شخصی آنان و یا خارج شدن پول ملی ایرانیان از مرزها و نهایتاً منجر به کاهش ارزش پول ملی  ایرانیان و در سالهای 1308  و غیره می گردید ولی به تدریج با شکل گیری تفکرات فرهنگی ملی گرایی و یا وطن گرایی تجاری در میان مردم شهرهای مختلف ایرانیان پدیده ای به نام  قانون دفاع از البسه وطنی در داخل کشور تدوین شد و یا باعث شکل گیری برخی شرکت های وطنی و به نام شرکت اسلامیه ی اصفهان و غیره شد و یا باعث صدور بیانیه ی سکنه ی اصفهان و به نام بیانیه ی وطن در خطر است گردید و از این رو اولین صنایع نساجی پارچه ی وطنی در شهر اصفهان و توسط سردمداری کازرونی تاجر در شهر اصفهان پاگرفت و یا باعث پیدایش نهضت های مختلفی به نام نهضت مقابله یا تجارت روسیه در شهرهای مختلف قزوین و اصفهان و تبریز و تهران و رشت شد که عناوین خود را به نام نهضت اقتصاد شهر رشت و یا نهضت اقتصاد شهر تهران و یا اصفهان و یا قزوین می نامیدند و یا حداقل در میتینگ  این نوع نهضت اقتصاد در شهر قزوین 3000 نفر جمع شده بودند و برای جلوگیری از کاهش پول ملی و یا برای جلوگیری از کاهش قاچاق کالای خارجی انواع بیانیه های مختلف از سوی نساجان شهر یزد  و یا شهر تهران و یا کفاشان شهر تهران صادر شد و یا انواع بیانیه ها توسط اقشار دیگر شهرهای ایرانیان صادر شد که معتقد بودند تجارت خارجی و بدون کنترل و بدون قاچاق خارجیان انواع مشاغل و مغازه ها و کارگاه های آنان را در شهرهای کرمان و مشهد و یزد به تعطیلی کشانده است و مثلاً اطلاعیه داده بودند که  این نوع روند تجارت خارجی  منجر به تعطیلی 1700 کارگاه سنتی پارچه بافی کرمانی های مقیم شهر مشهد شده است و تنها 39 واحد آن باقی مانده است و یا همین نوع اطلاعیه ها از سوی نساجان شهر یزد و شعر بافان آن صادر شده بود و یا نظیر آن از سوی کارگران نساج شهر تهران و یا کفاشان سنتی آن صادر شده بود و در شهرهای دیگر کرمانشاه و تبریز  و کاشان نیز چنین وقایعی اتفاق می افتاد  و همین امر هم باعث شد که در سال 1308 شمسی و برای جلوگیری از کاهش پول ملی ایرانیان ویا برای جلوگیری از قاچاق کالاهای خارجی قانون تفتیش اسعار خارجی به تصویب دولت برسد و یا در سال 1309 شمسی قانون انحصار تجارت خارجی به تصویب دولت برسد و در نتیجه ارز ناشی از تجارت خارجی هم از کشور خارج نشده و از طریق دولت دوباره صرف سرمایه گذاری های صنعتی ایرانیان بگردد و به همین دلیل هم قانون انحصار قند و شکر و کبریت و چای که مصارف عمومی همگانی داشت و در ادوار قبلی فقط منجر به ثروت اندوزی شخصی تاجران شهری می شد شکل گرفت تا دولت از انحصار قند و شکر و توتون و تنباکو و گرفتن مالیاتی از این نوع کالاها به برخی از ساخت و سازهای شهری و یا به برخی خرید ابزارآلات کارخانه ای بپردازد و به همین دلیل هم کنترل حمل و نقل تجارت و کنترل واحدهای بازرگانی تجارت نیز شکل گرفت ونهایتاً هم منجر به تأسیس شرکتهای مختلف سهامی تجارت ایرانیان شد و یا اتاق تجارت ایرانیان را بوجود آورد و با طبقه بندی کالاهای بازرگانی خارجی و بازرگانی داخلی هم تحولی هم در روند اتاق تجارت ایران و آمریکا بوجود آورد که 4 مؤسسه در آن دوره تاریخی در شهرهای مختلف ایران دایر کرده بودند و یا منجر به تأسیس اتاق تجارت ایران و ترکیه و اتاق تجارت بغداد گردید که از طریق قصر شیرین و کرمانشاه کالاهای خارجی به ایران می فرستاد و یا منجر به تأسیس اتاق تجارت ایران و فرانسه و اتاق تجارت ایران و آلمان و ایران و سوئد  و ایران و هند و غیره گردید و نیز منجر به دگرگونی معاهده های تجاری و مقاوله نامه های تجاری سابق گردید که این دولت های خارجی  در دوره ی قاجاریه آنها را با مردم ایران بسته بودند و یا براساس آن مقاوله نامه ها به تجارت خود با درون خاک ایران می پرداختند و یا گاهی اجناس خود را هم از طریق قاچاق به درون خاک  ایران می کشاندند و یا گاهی  اجناس مورد نیاز خود را از طریق قاچاق از خاک ایران خارج می نمودند و بعلاوه این نوع تحولات تجاری – اداری جدید هم  باعث دگرگونی اجناس کالاهای شهری ایرانیان شد و یا باعث تحول نظام گروه بندی تجاری – شغلی آنان و باعث دگرگونی نظام سلسله مراتب شغل تجاری آنان گردید و یا کارمندان اداری – تجاری ایرانیان را در انواع واحدهای اداری مالیه و اداری انحصار قند و شکر و اداره ی حمل و نقل شهری و برون شهری و یا اداره ی گمرک ها دگرگون نمود ویا  نقش های جدید شهری و یا انواع مشاغل جدید شهری بوجود آورد و بعلاوه به پیدایش برخی شرکت های تجاری درونی و یا وطنی در درون خاک ایران منجر گردید و نیز تعرفه های تجاری و تشکیلات تجاری ایرانیان را متحول نمود و بعلاوه رفتارهای اداری کارمندان مالیه و یا  رؤسای نظمیه و یا رؤسای اصناف شهری را در ارتباط با تجارت داخلی – خارجی دگرگونی  فرهنگی – اداری و واژه ی داد که همه ی این امور به تحول مناسبات اجتماعی جامعه و از طریق مکانیسم اقتصاد تجاری جدید منجر شد که علم جامعه شناسی آن را تأثیر اقتصاد بر دنیای نظام فرهنگی و یا مناسبات اجتماعی یک جامعه می خواند.