کارخانجات نساجی مدرن در جامعه معاصر ایران و پیشینه ی تاریخی آنها

از :دکتر محمدخالقی مقدم- جامعه شناس

این پژوهش اجتماعی توسط دکتر محمدخالقی مقدم و در دو جلد انجام گرفته است و در جلد نخست آن به نحوه ی نساجی های سنتی پوشاک ایرانیان پرداخته می شود و یا به انواع لباس های قدیمی ایرانیان  در ادوار تاریخی گذشته اشاره می گردد که براساس منابع تاریخی ذکر شده اند و  این نوع پوشاک ها به صورت لباس های مردانه  و یا زنانه  و یا لباس های درباری  و لباس های نظامی بودند که مردم ایران و در انواع دوره های تاریخی ساسانیان و یا بعد از دوره ی اسلامی می پوشیدند و در دوره ی سامانیان در منابع تاریخی ذکر شده اند و یا در ادوار تاریخی آل بویه و سلجوقیان و یا در دوره ی ایلخانی  و تیموریان ذکر شده اند و یا در ادوار تاریخی دولت های قراقویونلو تا صفویه و افشاریه و زندیه ذکر شده اند و در جلد دوم آن نیز به نحوه ی پیدایش صنعت مدرن نساجی ایرانیان و از اوایل دوره ی قاجاریه اشاره می شود  که در آن دوره تاریخی عباس میرزا قاجار نخستین بار یکنوع کارخانه ی مدرن نساجی را از روسیه خریده و در شهر خوی نصب نمود و به عنوان نخستین کارخانه ی نساجی مدرن ایرانی بود که به پارچه بافی ماهوت می پرداخت و بعدها محل  این کارخانه را کاروانسرای چیت سازی خوی می نامیدند و بعلاوه در  این جلد به نحوه ی پیدایش نساجی های نیمه مدرنی اشاره می شود که به صورت کارخانجات شال بافی و یا شعر بافی  و یا ریسمان بافی و پنبه پاک کنی و نخ ریسی بودند و در انواع شهرهای ایرانی دایرگردیدند و از جمله در دوره ی امیرکبیر به آن اشاره می شود و یا در دوره ی ناصرالدین شاه وی دستور به خرید کارخانه ای در شهر تهران می دهد و یا بسیاری از این کارگاه های نیمه مدرن هم در شهرهای یزد و کرمان و مشهد و تبریز و تهران دایر شده بودند  که گاهی پارچه های بافته شده ی آنان توسط نظامیان قاجاریه خریده می شد و یا در دوره ی مظفرالدین شاه این نوع نساجی های نیمه مدرن ایرانیان توسعه ی بیشتری یافتند و در سال 1302 شمسی هم و در دوره ی دولت پهلوی نخستین کارخانه ی نساجی پارچه های وطنی جدید و به نام کارخانه وطن در شهر اصفهان تأسیس گردید که بعدها ابزار آلات و دستگاه های ریسندگی و بافندگی آن کارخانه را تکامل دادند و در دوره ی دولت پهلوی اول این نوع کارخانه های نساجی مدرن ودر شهرهای مختلف ایران زیاد شد و از جمله در نساجی قائمشهر (یا شاهی قدیم) بودو یادر شهرهای دیگرایران به هشت واحد کارخانه ی نساجی مدرن افزایش یافته بودند و بعد از حوادث 20 شهریور و بویژه در فاصله ی سالهای 1331  الی 1340 هم کارخانجات نساجی مدرن ایرانی افزایش و تکامل بیشتری یافتند ویا باعث پیدایش کارخانجات مخمل بافی کاشان و پوشینه  بافت اراک و یا فاستونی مقدم نظر آبادکرج و یا چیت سازی تهران و یا صنایع نساجی مدرن بهشهر ونازبافت و غیره شدند و یا منجر به تأسیس کارخانجات وابسته به بنیاد پهلوی و نظیر شه بافت و غیره گردید وبعلاوه تعدادی از خاندان های مختلف ایرانی نظیر بنیاد پهلوی و یا خاندان کازرونی و یا همدانیان و یا لاجوردی و یا تفضلی و یا لاجوردیان و سید جلال سادات تهرانی و مقدم و غیره در شهرهای مختلف ایران به تأسیس این نوع صنایع نساجی جدید پرداختند و بعد از انقلاب نیز تعدادی دیگر از آنها تأسیس شدند .