نقش محمدبن مكي زنجاني در معماريهاي برجهاي دوگانه خرقان
نقش محمدبن مكي زنجاني در معماريهاي
برجهاي دوگانه خرقان
ـ نقش محمد بن مكي زنجاني در معماري بر جهان دوگانه خرقان ـ دكتر محمد خالقي مقدم ـ نشريه موجبيداري پنجشنبه 5 بهمن 1385 شماره 87 ص 4
بررسي از: دكتر محمد خالقي مقدم
در منطقه خرقان سابق زنجان، كه سه دهستان خرقان شرقي و خرقان غربي و خرقان ساوه از نظر جغرافيايي هر سه به يكديگر متصل هستند و همگي در غرب منطقه قيدار زنجان و ما بين قيدار و ساوه قرار دارند و در منطقهاي هستند كه ييلاقات قبايل ترك سلجوقي را به منطقهي قشلاقي آنان، در منطقه گرمسيري ساوه و قم وصل ميكرد و در اين منطقه خرقان كه گذرگاه ايلي آنان بود، دو مقبره تاريخي خرقان قرار دارد كه معماري باشكوهي دارند و در تاريخهاي 446 هجري و 471 هجري و همزمان با شكل گيري دولت سلجوقيان ترك در ايران به وجود آمدهاند كه مهاجرت وسيع ايلي آنان به اين منطقه و گزينش مناطق ييلاقي و قشلاقي لازم در منطقه جديد استقرارايليشان بود و در همين فاصله سالها بود كه مسجد جامع سلجوقي سجاس و مسجد جامع سلجوقي قروه ابهر هم در مسير گذرگاهي مزبور به وجود آمد و نيز بناي سلجوقي آوج نيز در همين مسير ساخته شده است و نيز دو مدرسهي سلجوقي آوه در همين گذرگاه قرار دارد و اين دو مقبرهي تاريخي خرقان داراي درون و بيرون چند ضلعي است و با حدود 13 متر ارتفاع ميباشد و هر جانب آن 4 متر طول دارد و يا پشت بندهاي زاويهي نيمكرهي ميباشد كه از آن معماري جالب در آورده است و در داخل آن بنا هم در يك فضاي سكنج گنبدي قرار گرفته كه در دومين مقبره خرقان نيز دو جداره ميباشد و بعلاوه داراي آجركاريهاي بسيار زيبايي از نظر آرايش آجرها هستند كه در تصاوير ضميمه، زيباييها معماري آنها كاملاً مشهود است و نيز هر كدام از نظر معماري داراي يك رشته قاب بندهاي تزئيني هستند كه بسيار جالب است و نيز لازم به يادآوري است كه معماري هر دو مقبره تاريخي مزبور به وسيله محمدبنمكي زنجاني ساخته شده است و از اولين معماريهاي دوران سلجوقيان به شمار ميروند زيرا متعلق به اوايل شكلگيري حكومت آنان ميباشند و به همين دليل ميتوان احتمال داد كه اثرات فرهنگي آن در معماريهاي ساير شهرهاي ايران در دوره سلجوقي تاثير فرهنگي داشته باشد و نيز بر روي ساخت و ساز مساجد سلجوقي و مدارس سلجوقي و كاروانسراهاي سلجوقي دورههاي بعدي سلجوقيان هم در شهرهاي مختلف ايران اثر فرهنگي گذاشته باشد و بعلاوه در ساخت و ساز اين دو مقبره تاريخي خرقان اصول علم هندسه و در آجر كاريهاي آن حركتهاي اسليمي گياهي كه از آجر شكل داده شدهاند و يا نقش مايههاي بسيار جالب ديده ميشوند كه اغلب با تقارنهاي هندسي لازم زيبايهاي مختلفي به اين نوع بنا سازي ميدهند و بعلاوه تركيببنديهاي بنا سازي كه بين خطوط آجرها و برشهاي آجرها و تفكيك سطح آجرها و سطوح بناها به وجود آورده است و همگي باعث شدهاند كه اين بنا را به زيبا ترين اشكال هندسي درآورد كه در تعادل و توازن اشكال قرار بگيرند و نگاهي دقيق به ظرافت معماري اين بناي ساخته شده به وسيلهي محمدبن مكي زنجاني نشان ميدهد كه در ساخت و ساز آنها رياضيات عالي و هندسهي پيچيده پياده شده است و نيز تباين نقوش و غناي قرينه بندي آجرها و سطوح آن و غناي پيكره سازيهاي آجرهاي لازم را به وجود آورده است و از نظر تزئيني و پلان بنا و نحوهي ساخت و ساز عملياتي آن هم بسيار اصيل و زيباست كه در ادوار تاريخي قبلي نظاير بسيار كم دارد و اين افتخار معماري نصيب يكي از افرادي است كه از نظر فرهنگي متعلق به شهر زنجان ميباشد كه در آن دورهي تاريخي كه دانشكدهي معماري و يا شهر سازي وجود نداشت و يا ابزارهاي امروزي ساخت و ساز نبود و يا تكنيكهاي امروزي بنا سازي نبود او با تكيه به ابزارهاي سنتي آن دورهي تاريخي آنچنان بناي زيبا را آفريده است.
لازم به ذكر است كه آرامگاههاي مزبور، هشت ضلعي هستند كه در دوران سلجوقيان ترك از مقابر و معابد چهار ضلعي ساساني به هشت ضلعي تبديل شدهاند، زيرا تركان سلجوقي معابد قديمي دوران ساساني را كه بر چهار پايهي مربع شكل استوار بود به بناهاي هشت ضلعي و با پايههاي هشتگانه آن تبديل كردند تا سنگيني گنبدهاي بالاي آنها را تحمل كند و بر بالاي هشت ستون آن بنا قرار بگيرد، تا از اين راه استحكام بيشتري گنبد مزبور داشته باشد و اين پديدهي نوين معماري در برجهاي دوگانه خرقان پياده شده است و نيز گنبدهاي آن دو پوششي شدهاند تا در برابر برف و باران نريزند كه با پوشش داخلي و خارجي استحكام بيشتري به گنبد مزبور ميداد و نيز در تزئينات اين بنا، ايجاد كتيبههاي معماري به وسيله خطاطي آجري ايجاد شد كه خط بنايي ميگويند و يا ايجاد تزئينات آجري در بناي مزبور مد اجتماعي شد كه در انواع اشكال 25 گانهي آجر كاريهاي متنوع برجهاي خرقان ديده ميشوند كه داراي اشكال هندسي مختلف نظير طرح ستاره شش پر و يا ستاره هشت پر و يا طرح آجركاري درخت انار و يا طرح آجري گل و بوته و يا آجركاريهاي با نقش قنديل و يا با نقش طاووس و يا با اشكال حلقوي و يا با طرحهاي عمودي و يا ضربدري و غيره هستند كه از ابتكارات معماري اين دوره تاريخي است و بعلاوه كتيبه نويسي آجري مد اجتماعي شد كه در آن سورهي 59 قرآن كريم با خط كوفي و به وسيلهي آجرهاي برجستهكاري و غيره بر بروي اين بنا نوشته شده است و يا ايجاد كتيبههاي آجري نيز از ابتكارات اين دوران تاريخي تركان سلجوقي است و بعلاوه نخستين بار شيوه استفاده از كاشيهاي فيروزهاي در بنا مد اجتماعي شد و بعداً به اشكال رنگ آبي و سياه و قهوهاي و غيره در لعاب دادن كاشيها آجري منجر شد و لذا طرحهاي معماري برجهاي دوگانه خرقان از شاهكارهاي بشري هستند كه با قاعده بنديهاي جديد خود در تقسيم بندي سطح بناها و با با ايجاد گنبدهاي مرتفع و قابل دوام در معرض باد و باران و با با ايجاد تزئينات آجري در سطوح مختلف آن و با با ايجاد بناهاي چند ضلعي به جاي بناهاي چهار ضلعي قديمي كه هر كدام با پشت بندهاي زاويهاي و نيمكرهي و با با قاب بنديهاي مختلف خودش از ساير سطوح بنا تفكيك ميشد از شاهكارهاي معماري بشري است كه بعداً در جوامع تاريخي بعدي انتشار فرهنگي يافت.
تذکر : رعایت حقوق مولف و نشریه الزام قانونی است.
این وبلاگ شامل :