ایران شناسی - قوم شناسی - جامعه شناسی

ولی عصر تهران ، شهرسازی بزرگترین و زیباترین خیابان خاورمیانه

از: دکتر محمد خالقی مقدم – جامعه شناس شهری

خیابان ولی عصر تهران ، یکی از زیباترین و بزرگترین خیابانهای خاور میانه است که تاریخ شهرسازی آن به 90 سال قبل برمی گردد و تصمیم به ساخت و ساز این خیابان بزرگ تهران ، در سال 1305 شمسی و در دوره پهلوی اول اتفاق افتاد که تصمیم داشت در تهران هم ، خیابانی نظیر خیابان شانزه لیزه پاریس و لندن و یا رم کشیده شود. و لذا پایه خیابان کشی آن در سال  1305  شمسی شکل گرفت ولی تکامل شکل گیری این خیابان، حداقل 40 سال طول کشید زیرا در ابتدای ساخت و ساز این خیابان زیبا ، صرفاً بصورت یک جاده سلطنتی  و اختصاصی در نظر گرفته شده بود که مسیر کاخهای زمستانی و تابستانی رضا شاه را بهم وصل بکند(مسیر کاخ مرمر به کاخ سعدآباد در تجریش) در این مسیر را و درزیر درختان زیبا و سربفلک کشیده چنارهای تهران شکل بدهد که تبعیت فرهنگی از الگوی «جاده ی سلطنتی قاجاریه» و «جاده شمیران» بود که کاخهای زمستانی و تابستانی (کاخ گلستان به کاخ صاحبقرانیه تجریش و سلطنت آباد) را بهم وصل می کرد لذا خاندان قاجاریه و زنان آنها در کالسکه های سلطنتی و از میان گلکاریهای فرنگی جاده شمیران گذر می کردند و یا از این جاده سلطنتی به کاخهای تابستانی خود در کامرانیه یا نیاوران و  قصر قاجار و عشرت آباد و صاحبقرانیه و کاخ شهرستانک و غیره می رفتند . و یا از باغ پرتیوا (واقع در ابتدای جاده شمیران و باغ کوکبی واقع در سید خندان ، گلهای رزفرنگی و غیره این جاده سلطنتی را آراسته می نمودند.

و بعد از جایگزینی دولت پهلوی به جای دولت قاجاریه، مسیر جاده سلطنتی و مکانهای کاخهای سلطنتی آنان  هم عوض شد و یا مکانهای اداری دولت قاجاریه تغییر کرد (و 31 ساختمان دولتی دایر در میدان ارگ) و به دهها ساختمان دولتی پهلوی در محوطه اطراف میدان مشق و خیابان ملل متحد( تغیر مکان جغرافیایی داده شد) که نظیر ساخت و ساز ساختمان شهربانی تهران بود و یا ساختمان اداره آگهی و اداره پست و اداره ثبت اسناد و موزه عبرت و کتابخانه ملی و کتابخانه ملک و موزه ملی و ساختمان وزارت دفاع و ساختمان بانک ملی و بیمارستان آن و بانک سپه و بانک رهنی و موزه علی اکبر صنعتی و فروشگاه فردوسی و یا ساختمان وزارت امور خارجه و دبیرستان فیروز بهرام و غیره بود که در دو طرف محوطه خیابان سوم اسفند (سرگرد سخائی) بودند و یا ما بین 30 تیر و خیابان سپه و خیابان فردوسی واقع بودند و یا ساختانهای دو طبقه آجری و با تزئینات عصر رضاخانی آن محوطه و معماری آلمانی آن جایگزین معماریهای ساختانهای ارک عصر قاجاریه گردید.

و لیکن در سوی دیگر تکمیل شدن جاده سلطنتی پهلوی و جایگزینی آن بجای جاده شمیران بود و خیابانکشی زیبای شهری ولی عصر تهران 40 سال طول کشید ودر چهار محله تاریخی هم اتفاق افتاد که محوطه اطراف آن خیابان ازشکل جاده زیبا و جاده اختصاصی خود و با درختان چنار و کانال های آبیاری درختان چنار آن بیرون بیاید و بشکل یک خیابان عمومی کنونی تهران دربیاید و یا به مغازه های شیک اطرافش تبدیل شود که متاسفانه درطی آن شهرسازی ها مسیرهای جویهای آبیاری آن خیابان و یا فضای سبز آن دگرگون شد که از کوههای تجریش جاری میشد و بصورت رودخانه دائمی جعفر آباد و غیره از وسط باغات سرسبزو انهارکاخ سعد آباد میگذشت و سپس در دو سوی خیابان پهلوی ودر زیر درختان چنار آن تا مسیر خیابان راه آهن تهران امتداد می یافت و نحوه نگهداری و یا مکانیزم آبیاری آن درختان و اوقات و زمان بندی آبیاری اش هم مکانیزم اجتماعی و یا نظام اداری خاصی را داشت که بعدها بهم خورد ولی دراسناد تاریخی ایران به  این مکانیزم های تقسیم آبیاری شهری اشاره شده است و مثلاً در صفحات 243 و 244 کتاب شرح زندگانی جلد  سوم عبداله مستوفی که از کانال های آبیاری و دقت درختکاری خیابانهای ولی عصر و امیریه و یا دیگر کتابها گزارش می دهند. و هنوز هم بقایای این نوع مسیر زیبای آبیاری شهری در وسط محله الهیه تجریش دیده می شود که از میدان تجریش تا انتهای سفارت ییلاقی روسیه است که مسیر زیبایی را برای پیاده روی شهری در دوسوی کانال مزبور تولید می کند که آبهای تجریش را بصورت پلکانی وبا شر شر دائمی آب خود از گلابدره تجریش و از دربند به پایین می رساند. که مجرای این رودخانه تهران را زیباتر از مجرای رودخانه سن پاریس ویا تایمز لندن  و غیره می کند ولی بدلیل فقر فرهنگی و فقر سواد پرسنل شهرداری این زیبایی ها ویانحوه اداره بهینه فضای سبزشهری از تهرانیان گرفته شده است. و یا ساخت و سازهای بیهوده در اطراف آن خیابان باعث بهم خوردن نظام کانال آبیاری و تخریب فضای سبز درختان چنار و غیره آن شده و زیبایی های درختان چنار تهران و  یا استفاده بهینه از آبیاری آنها را تخریب می کند و یا سایه دار بودن اغلب خیابانهای شمال تهران را بهم زده است که از دوره هخانشی ها تا دوره قاجاریه  پنجاه و یک دهات شمالی تهران را بصورت بزرگترین باغستان کشور ایران و یا فضای سبز ایران درآورده بود و یا جنوب تهران را بصورت بزرگترین مزارع غله ایران کرده بود و یا مرکز تولید صیفی جات ری و شهریار و ورامین و غیره کرده بود و با دهها قنات پر آب تهران  و یا چندین رودخانه کرج و جاجرود و حبله رود و .... این بزرگرین بستان سبز و یا بزرگترین مزرعه ها و صیفی جات ایران را اداره می کرد که در هیچ نقطه ایران نظیر آن نوع فضای سبز و با طراوت دیده نمی شد. و تنها به گزارش کلاویخو نظیر ان فضای سبز در کنار رود جیحون و در اطراف بخارا وسمرقند ماوراءالنهر دیده می شد. که پدیده ایجاد چهار باغ های شهری را از شهرهای ماوراءالنهر دوره تیموری را  به ساخت و ساز چهارباغ دوره صفوی در ایران  آورد و نظیر اصفهان ، مشهد و تهران و کشانده بودکه اینجانب در یک پژوهش ام به آن پدیده شهری اشاره کرده ام.

آری در فاصله سالهای 1305 الی 1320 شمسی ، نظام شهرسازی این خیابان زیبای تهران طوری بود که خیابان زیبای کاخ آن تکمیل شد و یا بخش های شمالی آن خیابان و بعد از واقعه 1320 شمسی از شکل خیابانهای اختصاصی دولت بیرون آمد و یا از ناحیه  راه آهن تا خیابان طالقانی باغهای انگوری و باغ وزیری و باغ امیریه آن تحول باغداری داده شد که به ساخت و ساز منازل شهری تبدیل گشت و یا گارد سلطنتی واقع در خیابان کاخ و جنب کاخ مرمر هم اجازه داد که خیابانهای شمالی ترش از کاخ مرمر تا خیایان طالقانی نیز به خیابانهای عمومی سکنه تهران تبدیل بشود و سپس در فاصله سالهای 1320 الی سال1345 شمسی ساخت و ساز دو طرف این جاده سلطنتی پهلوی هم از مرز خیابانکشی طالقانی تا بزرگراه مدرس بوجود آمد و در فاصله سالهای 1345 الی سال 1353 شمسی که عصرتوسعه صنعتی ایران بود و یا عصر پیدایش ساختانهای رادیو و تلویزیون و بیمارستانهای مهم  در پارک ملت و در جنب آن بود؛ ازمیدان ونک تا چهارراه دکتر چمران خیابان ولی عصر (ع) تکمیل شد. و از تاریخ 1353 ش الی 1384 ش  هم که عصرغلبه پوپولیسم برنظام ساخت و ساز شهری و شهرداری هاست. تکامل این خیابان زیبای ایرانی ، زیبایی های شکل عمومی وشالوده اولیه شهری آن را از منظر عمومی پنهان کرده است و یا فضای سبز ونحوه تقسیم بهینه آب آن و یا نحوه معماری عمومی ساخت و سازها و یا فرهنگ عمومی . اداره یک خیابان زیبای ایرانی را بهم زده است و نمی گذارد که افکار عمومی باور بکند که ایرانیان بزرگترین آفریننده زیبایی ها در تولید و اداره خیابانهای زیبای شهری هستند که معماران و شهرسازهای خبره این جامعه آفریننده آنها می باشند و لذا جوامع دیگر جهان، در شهرسازی خود از قدیم تحت تاثیر آنها بودند ولی پویولیسم غالب امروزین بر شهرداریها این نوع فرهنگ سازی و یافرهنگ پذیری شهری از جوامع دیگر جهان را بهم زده است و یا زیبایی های مهم این خیابان ایرانی را از یاد برده و  محیط جغرافیایی تهران و اسامی باغ فلان و باغ فلان تهران هنوز باقی از آن دوران است ولذا این باغستان های زیبای ایرانی و اثر آفرینی های شهرسازی مهم ایرانی را بهم زده است و تهران باغستان را بصورت یک تنور پر از دود در آورده است و یا بصورت درختان چنار ویلان و بی آب و خیابان های مهمل و پر از گورستان ماشین کرده است و نظام تقسیم آب شهری آن را نابسامان کرده است و یا زیبائی ها طراحی تهران اولیه را بهم زده است. که برای ملل دیگر جهان، می توانست الگوی شهرسازی مفید مسلمانان باشد. که در حالیکه شرایط محیطی آب و هوائی تهران و دما و وسعت اراضی و قابل بهره برداری آن و یا ترکیب کوه های بلند و با دشت های حاصلخیز و قنوات فراوان و رودخانه های پر آب تهران، همگی پیش زمینه جغرافیایی پیدایش این الگوی شهرسازی مفید شهر تهران است که بهتر از الگوی شهرهای دیگر ایران بود. که متاسفانه امروزه قربانی پویولیسم شهرداری معاصر شده است. ویا مانع رویت تاریخی زیبائی های طراحی تهران اولیه آن می گردد. و در حالیکه منابع تاریخی بر عکس آنرا بیان می کند.

زیرا همانطوریکه مؤلف کتاب « دیده ها و شنیده در ص 300 خود ذکر می کند و یا سفرنامه بلوشر و یا کتاب شرح زندگانی من که از تهران عصر احمدشاه گزارش هائی را دارند. و یا مؤلف کتاب دیده ها وشنیده ها که در دوره احمدشاه شاه متذکر می شود که خیابان پهلوی فعلی (ولی عصر کنونی) در آن موقع وجود نداشت. و سر چهارراه کنونی آن فقط یک « درب بزرگ» بود که محل خیابان انقلاب کنونی می باشد و محل خندق اطراف قلعه تهران بود. و لذا رضا شاه تصمیم گرفت که در روز جمعه سال 1305 از خندق شمالی تهران بگذرد که در آن ناحیه مکانی هم محل خانه قوام السلطنه قرار داشت و بعد از آن محوطه شهری بیابان خشک و خالی بود. و او خودش از صبح تا غروب شروع به گچ ریزی و سنگ گذاری و علامت گذاری مسیر این جاده سلطنتی نمود و دائماً هم در مورد ساخت و ساز خیابانی این مسیر شهری ، به سرلشکر کریم آقا بوذر جمهری (شهرداری تهران) و یا (به مهندس فتح الله فردوس و یا به سرتیپ هوشمند در شهرداری تهران آن روزگار  دستورات ساخت و ساز لازم آنرا می داد. و لذا همه جا تا محل قصر سعد آباد و تجریش خط کشی مسیر این خیابانکشی بزرگ تهران از میان انواع تپه ماهورها و اراضی باغات شمالی تهران تعیین شد و یا دستورات خاکبرداری و مسطح کردن آنها را صادر می کرد. و تا هنگام غروب خسته و کوفته به محوطه سعد آباد تجریش رسیده بودند. و پس از آن مرحله تاریخی، ساخت این جاده سلطنتی با امکانات ارتش و دایره مهندسی ارتش و با کمک شهرداران تهران هموار سازی و یا مسطح سازی شد. و دو سال بعد هم در سال 1307 شمسی دستور آسفالت کردن این جاده شاهی صادر شد که تا آن تاریخ استفاده از قیر و آسفالت در سطح ایران وجود نداشت و امکاناتش از این تاریخ به بعد بود که در ایران فراهم کردند  . و یا دستورات درختکاری و گل کاری جالب این جاده سلطنتی داده شد و یا مکانیزم گل کاری آن خیابان نیز از سال 1307 الی 1320 و به تبعیت فرهنگی از جاده سلطنتی قاجاریه صادر شد و یا نظام تقسیم بهینه آبیاری شهری و یا تقسیم انهار و نحوه جریان خیابانی آن به تبعیت از الگوی ظروف مرتبطه بود. که ویژگی نظام باغداری فئودالیته ایرانیان بود و بخوبی طراحی شهری و با فضای سبز شهری عجین شده بود و لذا منظره زیبائی را به این خیابان طولانی و خلوت سلطنتی ایرانی می داد. بعلاوه حساسیت پهلوی در درختکاری ها و یا در مقاطعه کاری این خیابان بزرگ تهران و برخی خیابان های تجریش هم بسیار زیاد بود. و یا تجربه باغداری خوانین دیگر تهران نشین نیز به این سیاست رضاشاه کمک فکری و یا پشتیبانی می داد و لذا حساسیت مقاطعه کاری شهری وی نیز در ساخت این خیابان زیبای تهران و به نقل منابع تاریخی مختلف بسیار زیاد بود طوری که به نقل همان منابع تاریخی مقاطعه کار شهری این خیابان بزرگ را که در رفع تکانه های این خیابان دقت مهندسی و شهرسازی لازم را نکرده بود. تنبیه اداری شد و یا نظیر تنبیه معمار شهری سمرقند دوره تیموریان بود. که سریعاً و در کوتاه مدت ترین زمان لازم و در غیاب چند ماهه شخص تیمور نظام شهرسازی سمرقند را انجام داده بود. و نیز برخلاف تصورات امروزین مسئولان از  فضای سبز شهری تهران، حساسیت پهلوی .اول در سبز نگه داشتن این خیابانها هم بسیار زیاد بود. چرا که به نقل ص 360 کتاب خاطرات سلیمان بهبودی وقتی به زمین این خیابان برگ درختی می افتاد رضا شاه فوراً و در هنگام گذرش آنرا بر می داشت و می فرستاد تا روی میز شهرداری تهران و یا مسئول فضای سبز تهران بگذارند و یا جهت تذکر دولتی به آنها و بجای نامه و دستورات شفاهی، همان برگ درخت افتاده چنارها را می فرستاد و لذا این جاده زیبای سلطنتی ( با مراجعه به اسناد و عکس های آن   دوره تاریخی ) بسیار زیبا بود و با استقرار خوانین مختلف ایران هم در شهر تهران که به این شهر کوچیده بودند. و در اطراف این خیابان هم ملک جدید خریده بودند و یا حافظ سبز بودن کوچه باغهای تجریش  وجریان انهار شهری آن بودند. تکمیل تر می شد زیرا از ایام قدیم ایرانیان  وخوانین مختلف ایران که قبلا متفرق در دهات ایران بودند و در اواخر قاجاریه و اوائل دولت پهلوی اغلب هم به تهران کوچیده بودند. و بعلاوه فرهنگ نگهداری باغ و یا نظام آبیاری  ویا سبزنگه داشتن ملک تخت اراده خود را بخوبی می دانستند و یا از پدر بزرگ های خود ا این نوع فرهنگ را آموخته بودند، در تهران این دوره تاریخی هم طوری عمل می کردند که شهرسازی تهران را جالب ترین شهر ایرانی می کرد که این مهارت های تجربی آنان برای  ایجادانواع آب پخش کن های محله سنگلج تهران ( پارک شهر کنونی )  بودو یا در ناحیه پخش آب ناحیه قلهک ( پارک موزه آب قلهک)  بودو یا در باغ گلشن زرگنده و یا در پارک نیاوران و در صاحبقرانیه و منظریه غیره  ونظیر مکانیزم تقسیم آب باغ فین کاشان بود که برای آبیاری اراضی زراعی کاشان تقسیم بهینه می شد که با مکانیزم قانون ظروف مرتبطه تقسیم آبیاری ناحیه ای و کانالیزه می شد، آری این نوع فرهنگ فضای سبز خوانینی که بهتر  از روستاییان مستقر در فضای سبز شهرداری ها عمل می کرد و به اهمیت فضای سبز شهری بهتر پی برده بودند،تهران گذشته را بر خلاف امروز خود، سبز نگه می داشت و یا باعث می شد که خیابان کشی ولی عصر تهران (ع) از خیابانکشی های پاریس و یا برلین و یا لندن استانداردهای بالاتری داشته باشد و یا درختان زیبای چنار آنها و با همان فرهنگ خانوادگی آنها طوری در این خیابان زیبا و دیگر خیابان های تجریش طوری برویند که از دو سو بطور کج کاشته شده بودند. تا تونل سبز در شهرسازی ایجاد بکند و عملکردی  که نور آفتاب تهران فقط از لابلای برگ های پهن چنار به سطح زمین خیابان های شمالی تهران بتابد تا آفتاب سوزان تهران  ودر ایام تابستان و یا در موقع حرکت آنان و  در درون  کالسکه ها و اتومبیل های روباز و شیک و برزنت دار آنان، بر سر آنان نتابد. و از این رو یک نوع الگوی ویژه ایرانی و از نظام شهرسازی و یا خیابان کشی های جدید بومی بود که برای ایرانیان دیگر هم مصفائی  بوجود می آورد و بعداً این نوع مدل شهرسازی و فضای سبز شهری توسط شهرداری های مختلف ایران و در  عصر پهلوی دوم از نحوه خیابانکشی ولی عصر تهران اقتباس فرهنگی مجدد شهری شد و در خیابان کشی های توام با درختان چنار و گردو شهر محلات و یا در شهر خوانسار و گلپایگان و خرم آباد و دیگر شهرها تکرار شد و یا در تقسیم آبیاری آن شهرها پیاده سازی شده بود و یا به نحوه تقسیم آب درختان چنار از میدان تجریش تا میدان راه آهن نیز دقت مهندسی لازم شده بود که متاسفانه مهندسان امروزی ما در اداره آب و فاضلاب تهران و یا در اداره فضای سبز تهران آن نوع اصول علمی اداره شهری را زیر پا گذاشته اند و لذا تهران را علاوه از تنگنای آلودگی هوا و یا فضای سبز به دیگر بحران آبی نیز مواجه کرده اند . چرا که بنا به منابع تاریخی لازم در مورد نحوه تقسیم بهینه آبیاری شهری تهران و نحوه اداره علمی جغرافیایی آن توجه لازم را نمی کنند.

آری مراجعه به تاریخ علمی شهرسازی این نوع خیابان زیبای تهران، امروزه از یادها رفته است و یا در سایه مهملاتی که به دانشجویان ایرانی و در دانشکده های شهرسازی و معماری ایران یاد داده می شود تا تاریخ علمی شهرسازی برترین ایرانیان، از خاطره ها برود. ولی اسناد و مدارک و منابع تاریخی را نمی توان در جامعه شناسی شهری و یا در جغرافیای شهرسازی ایرانیان و یا در میراث فرهنگی ایرانیان را از یادها  برد. و لذا  مراجعه به آن اسناد و مدارک و عکس های تاریخی پراکنده و غیر مدون نشان می دهد که طراحی شهری این بزرگترین خیابان ایرانی؛ یادگار نظام فرهنگ شهرنشینی زیبای ایرانیان می باشد که بصورت بزرگترین و زیباترین خیابان خاورمیانه طراحی شده بود که نظیر آن در خیابانکشی های دراز الرشید (هارون الرشیدو در کنار دجله بغداد) و یا در آنکارا و یا در کویت و دمشق و در دوبی و ریاض و مسقط و کابل دیده نمی شد و اگر امروزه پیراسته تر شود از طراحی شهرهای اروپا نیز بالاتر خواهد زد. که بصورت بزرگترین و زیباترین خیابان تهران از میدان تجریش تهران شروع شده بود و تا میدان راه آهن تهران ادامه داشت که در یک خط مستقیم و بصورت بزرگترین خیابان چنارستان تهران طراحی شده بود که در گذشته تاریخ تهران، تنها یک بلدیه شهرداری قدیم تهران آنرا اداره می کرد و امروزه نگهداری شهری این خیابان بزرگ تهران بخاطر وسعت ابعادش بعهده پرسنل شهرداری ناحیه 1و 3 و 6 و 11 تهران می باشد و یا نگهداری حوزه حفاظت انتظامی آن حداقل به عهده 11 حوزه کلانتری مختلف تهران افتاده است و یا بعهده دهها ساختمان وزارتخانه ها و نظام تجاری – اداری است که نگهداری مکانیزم و یا جریان مشاغل و موسسات اطراف این خیابان را بعهده دارند.

و در ادامه مطلب خودم باید متذکر شوم که نحوه ساخت و ساز ناحیه ولی عصر جنوبی تهران که امروزه بنام امیریه نامیده می شود. و از چهاراه ولی عصر – انقلاب بطرف پائین است و یا بطرف میدان راه آهن ادامه داشته و  در دوره احمد شاه نیز بصورت خیابانکشی های امروزی نبود و بلکه تنها تعدادی کوچه باغهای اطراف قلعه تهران را تشکیل می داد. که نظیر کوچه باغ بیمارستان وزیر بود که در ناحیه خیابان انقلاب کنونی قرار داشت و یا اراضی خالصه مبیعی وزیر بود که در پشت آن کوچه باغ واقع بود و یا بعد از آن ناحیه کوچه باغ باریک . باغ انگوری تهران بود و یا باغ اقبال الدوله و کوچه آن بود ( باغ میرزا محمدخان اقبال الدوله در محدوده ولی عصر جنوبی و خیابان سپه که در آن ناحیه قرار داشت) و یا باغ امیریه ( امیر کامران میرزا قاجار) بود و یا باغ فرمانفرما و باغ جنت گلشن و یا باغچه قوام الدوله و اراضی وزیر و قلعه وزیر و غیره بود که در ناحیه راه آهن قرار داشتند و بنا به نقل مخبر السلطنه در ص 374- کتاب « خاطرات و خطرات » وی که مدتی هم وزیر رضاشاه شده بود. که به تاریخ تاسیس میدان راه آهن و در سال 1306 شمسی اشاره می کند و لذا نشان می دهد که اگر اتصال شهری کاخ مرمر به کاخ سعد اباد تجریش تنها در سال 1305 و در ناحیه خیابان ولی عصر شمالی در سال 1305 شروع شده بود، و این بار تصمیم به اتصال کاخ مرمر به سوی میدان راه آهن و در ولی عصر جنوبی هم یکسال بعد از آن تاریخ بود و در سال 1306 اتفاق افتاده است. زیرا در ص 374 کتاب خود می نویسد که کلنگ احداث میدان راه آهن تهران در 23 مهرماه سال 1306 اتفاق افتاد که زیر باد و طوفان تهران کلنگ راه آهن به رمین زده شد و احتمالاً پس از آن تاریخ خیابانکشی شمالی تر می باشد  که کوچه باغهای جنوبی تر خیابان ولی عصر هم کوبیده می شود و لذا میدان راه آهن نیز به کاخ مرمر وصل می گردد تا رضاشاه بتواند از مکان های تابستانی - زمستانی خود از وسط این خیابان بزرگ سلطنتی عبور کرده و به هر شهر ایرانی از طریق راه آهن تهران امکان دسترسی سازمانی داشته باشد.

و امروزه در بخش جنوبی ولی عصر، فاصله چهاراه امیر اکرم و چهارراه سپه قرار  دارد که برخی دیوارهای کاخ مرمر آب فرو ریخته است و به مغازه های شیک تبدیل شده اند و یا کتاب خاطرات بهبودی و رفیع الملک به ساخت و ساز برخی قصرها در این محدوده تهران اشاره دارند که امروزه نهادهای اداری عصر جمهوری اسلامی در آن ناحیه واقع شده است و یا خیابان آنسوی کاخ مرمر ( هنوز هم بنام خیابان کاخ  تا میدان فلسطین نامیده می شود که گارد سلطنتی در آن سوی کاخ مرمر قرار داشت و یا کلانتری مهم دیگری در خیابان پهلوی بود و یا بیمارستان اختصاصی سلطنتی و در روبروی درب آن کاخ در خیابان ولی عصر جنوبی واقع بود و امیراکرم نیز به نقل منابع تاریخی عموی رضاشاه بودند و یا لله  پرورشی محمد رضا شاه در کاخ مرمر بود. و مدت ها هم این جاده سلطنتی، اختصاصی این خاندان بشمار می رفت که گاهی رضاشاه با اسب خود از آنجا بطرف امیریه و یا بطرف سعدآباد صبحگاهها حرکت می کرد. و نیز به نقل ص 318 کتاب خاطرات سلیمان بهبودی و در اوایل خیابان کشی ولی عصر هم وی همه هفته در طول سه ماه و برای بازدید از این خیابانکشی و روند پیشرفت فیزیکی آن حرکت می کرد. و چونکه درب کاخ تابستانی سعد آباد هم بطرف جنوبی خیابان ولی عصر رنگ زعفرانی داشت. و از این رو بعدها آنسوی خیابان ولی عصر شمالی نیز بنام محله زعفرانیه نامگذاری شد. و بعلاوه در چهارراه کنونی ولی عصر هم ناحیه خندق و درب شمالی خیابان انقلاب بود که امروزه محل کنونی تئاتر شهر است . و در آن موقع ساختمان کافه شهرداری بود ویا محل کاخ قوام السلطنه بود که بعد از واقعه 1320 ش این محل بصورت پاتوق حزب دمو کرات قوام السلطنه در آمده بود و یا باغ قدیمی آن ناحیه هم به پارک دانشجوی کنونی تبدیل شد. که بعداً چند پارک مهم دیگر در طول این خیابان بزرگ ولی عصر تهران به وجود آمد که یکی پارک ساعی می باشد و با 12 هکتار مساحت و در سال 1342 ش در جنب خیابان عصر شمالی افتتاح شد و دیگری پارک ملت است که با مساحت 34 هکتار می باشد و در سال 1347 شمسی بود و بصورت نوار سبز طولانی و در موازات غربی این خیابان ولی عصر شمالی و مجاور تپه های مجاور آن پارک و ساختمان های صدا و سیما و بیمارستان های آن محل شکل گرفت که از بزرگترین پارک های تهران می باشد و با چندین زمین بازی و یا باغ وحش و دریاچه مصنوعی و با وسعت 000/20 متر مربع، زیبایی خاصی را به حاشیه این خیابان ولی عصر می دهد.

و همانطوریکه این خیابان ایران، بزرگترین و مهمترین خیابان ایرانی است لذا باعث شده است که تاسیسات مهم دولتی و یا اداری ایران نیز در دو طرف این خیابان ولی عصر انبوه شوند و زیبایی خاصی به این خیابان ایرانی بدهند ولذا با خیابان دراز و تاسسیات خیابان الرشید ( هارون الرشید ) بغداد قابل مقایسه نیست که عثمانی ها در جنگ اول جهانی آن خیابان بر رودخانه دجله را پایه گذاری کردند. و یا در گذشته و در محدوده تقاطع خیابان ولی عصر – بلوار کشاورز مزبور ( کانال رودخانه کرج و بطرف شهر تهران سابق بریده می شد و در دو طرف این خیابان ولی عصر شمالی هم هتل های مهم و یا ساختمان های مهم وزارتخانه ها و صنایع و پاساژهای مهم ایران قرار دارند و یا موزه های مهم استقرار یافته اند و یا مجموعه های ورزشی و تفریحی مهم و یا بانک ها و سینماها و داروخانه های بزرگ و برجهای  مهم مسکونی –تجاری است که همگی شالوده این خیابان بزرگ خاورمیانه را می سازند . و در گذشته تاریخ ایران مالکیت اراضی دو طرف این خیابان هم متعلق به خاندان پهلوی و یا پدر زن خسروانی و نعیمی و دیگر افراد خویشاوندان پهلوی بود. و یا تملک اراضی اطراف صدا و سیما هم متعلق به حبیب ثابت   پاسال بود که ساختمان ها و آنتن های آنها را ساخته بود. و امروزه در این محوطه خیابان ولی عصر دهها بیمارستان بزرگ ایرانی استقرار یافته اند و نظیر بیمارستان خاتم الانبیاست و یا بیمارستان ولی عصر و یا بیمارستان قلب شهید رجایی و یا بیمارستان مهرگان و بیمارستان دی و بیمارستان سوانح و سوختگی و یا بیمارستان امین صادقیه و یا دانشکده مامائی و پرستاری و آزمایشگاه مهم پاتوبیولوژی تهران و یا بیمارستان ارتش یوسف آباد است که در طول این خیابان بزرگ خاورمیانه واقع شده اند و یا خیابان ولی عصر مزبور دارای سینماهای مهم و متعدد می باشد که نظیر ساختمان سینما  قیام و یا سینما قدس و یا سینما استقلال و سینما ونک و .سینما آفریقا و سینما آسیا و سینما قشنگ و سینما  فلور و غیره است که در امتداد این خیابان بزرگ ایران صف کشیده اند.

و یا هنرستان های زیادی در طول این خیابان بزرگ وجود دارند که نظیر هنرستان آزادی و هنرستان صدا و سیما و هنرستان رسالت و هنرستان محتشم است که در  طول این خیابان بزرگ خاورمیانه قرار دارند و یا برجهای مهم مسکونی- تجاری هستند که در طول این خیابان وجود دارند که نظیر برج نگین و برج پیروز و برج اسکان و برج سایه و دیگر برجهاست که در طول این خیابان آرامیده اند و یا هتل های بزرگ تهران هستند که در امتداد این خیابان مهم قرار دارند که نظیر هتل سیمرغ و یا هتل رامتین و هتل ونک و هتل بزرگ و هتل هیلتون و شرایتون و غیره هستند که در حاشیه این خیابان بزرگ تهران می باشند و یا مراکز فرهنگی مهم هستند که نظیر موزه تماشاگه تاریخ و یا ساختمان تئاتر شهر و یا تالار محراب و یا موسسه لغت نامه دهخدا و یا باشگاه خبرنگاران جوان و کتابخانه و مرکز فرهنگی - هنری صبا و غیره است که در طول این خیابان مهم هستند و یا ساختمان دهها وزارتخانه صنعتی و تجاری و در طول این خیابان قرار دارند که نظیر ساختمان گمرگ ایران و یا ساختمان شرکت صنایع مس و یا ساختمان شرکت فولاد ایران و یا ساختمان صنایع دستی ایران و ساختمان مدیریت صنعتی ایران و ساختمان وزارتخانه صنایع و معادن و ساختمان وزارت بازرگانی و اداره اتباع بیگانه و یا پلیس و ستاد برگزاری نماز جمعه و یا نهاد قوه قضائیه و یا خبرگزاری ایران و یا ساختمان کشتی رانی و غیره است که در طول این خیابان بزرگ استقرار دارند. و یا ساختمان  دهها دبستان و دبیرستان  و خانه معلم که در طول این خیابان هستند و نظیر دبیرستان رازی و یا آموزشگاه باهنر و مدرسه آمریکاییها و غیره است و یا دهها پاساژ مهم ایران و یا کامپیوتر فروشی ها در طول این خیابان هستند که نظیر پاساژ رضا و یا مرکز کامپیوتری مجتمع تجاری نور و یا بازار صفویه و یا مرکز تجاری ولی عصرو  مرکز تجاری ایرانیان و یا فروشگاه جام جم و فروشگاه سپه و بازار ونک و یا بازار رفاه و غیره است که در طول این خیابان قرار دارند (و یا نظیر دهها دانشکده و دانشگاه مهم در طول این خیابان هستند و نظیر درب پردیس دانشگاه هنر و دانشگاه امیر کبیر است که در نزدیکی تقاطع ولی عصر- طالقانی است و یا دانشگاه خواجه نصیر در ناحیه ونک و دانشگاه آزاد و دانشکده تغذیه و علوم غذایی کشور و یا دانشکده مدیریت و اطلاع رسانی پزشکی و یا مدرسه عالی حفاظت بهداشت و غیره که در طول این خیابان هستند. و یا ساختمان های دهها مجموعه ورزشی است که در طول این خیابان هستند و نظیر مجموعه ورزشی ولی عصر و یا مرکز تفریحی ولی عصر و یا مجموعه ورزشی پارت و مجموعه ورزشی وزارت کار و یا باشگاه ورزشی سعدیان و فانفار و غیره هستند و یا ساختمان دهها داروخانه مهم و پمپ بنزین و گازوئیل و یا ساختمان دهها سفارتخانه و یا دهها آژانس هواپیمایی است که در طول این خیابان قرار دارند و یا ساختمان دهها مسجد است که  نظیر مسجد ولی عصر ویا مسجد فخریه و مسجد پنبه چی و مسجد ایروانی و مسجد مهدیه و مسجد بلال صدا و سیما و یا ساختمان دهها بانک مهم است که در طول این خیابان می باشد و از جمله محوطه کاخ سعد اباد و کاخ مرمر هم در این خیابان ایرانی است و بخاطر وسعت و یا طولانی بودن درازایش و یا مهم بودن تاسیسات اداری- تجاری اش که در سایر خیابان های ایرانی دیده نمی شوند، باعث شده است که شهرسازی ولی عصر تهران را  بصورت بزرگترین خیابان خاورمیانه در بیاورد، خیابانی که شکوه وزیبایی اش از بالای قله توچال بخوبی دیده می شود که از پایین در بند تجریش و میدان تجریش آن ، تا ناحیه جنوب تهران، و در ناحیه میدان راه آهن تهران یک خط ممتد طولانی بوجود می آورد که بصورت یک باریکه طولانی و مستقیم شهر  تهران را به دو قسمت مجزا از همدیگر و در ناحیه وسطای آن ناحیه تقسیم شهری  می کند و متاسفانه امروزه چنارهای زیبای آن مورد احجاف قرار گرفته است.

خیابانی که تحولی در الگوی شهرسازی ایرانیان ایجاد کرده بود و باعث شد که کوچه های کج و معوج قدیمی در شهرهای فئودالیته ایرانی دگرگون شود و یا در هر شهر ایرانی، یک خیابان مستقیم و طولانی و به تبعیت از این خیابان پایتخت تهران، شکل بگیرد. و زیبایی خاصی داشت که باعث شده بود که مصوبه شهرسازی ایرانیان را دگرگون بکند و مصوب باشد که در هر شهر ایرانی  که بالای 50 هزار نفر جمعیت دارد هم یک خیابان مستقیم بنام پهلوی کشیده شود و یا یک مدرسه و بیمارستان بنام پهلوی دایر بگردد و لذا نظام شهرسازی مشهد و یا اهواز وقزوین  و تبریز و زنجان و سمنان و کرمان و ... را تحت تاثیر شهرسازی خود قرار داده بود تا نیازهای سکنه آن شهرها را برآورده بکند و بعلاوه خیابانی که تحول در قشربندی انواع شهرهای ایرانی به وجود آورد و قشرهای متمول شهری را به اطراف این خیابان بزرگ تهران کشاند. زیرا به نقل ص 7767 کتاب خاطرات عین السلطنه و در  جلدهای نهم و دهم آن کتاب، هزینه ساخت و ساز منازل، در اطراف خیابان پهلوی تهران و در دوره رضاشاه به سی میلیون می رسید و نیز به نقل همین صفحه کتاب مزبور، مردم تهران آن روز، کرورها تومان، خرج عمل این محل کردند و یک شهر جدید اروپائی شده و یا سبک ساختمان های اروپائی به زندگی ایرانی ها در تهران بدهند و یا به نقل صفحات 7996- 7137 آن کتاب و در همین رابطه شهرسازی بود که قیمت اراضی تجریش هم در دو سوی این خیابان افزایش یافت و یا کافه جدیدی در جنب کانال آب کرج (و در تقاطع خیابان پهلوی بلوار کشاورز)و در این ناحیه شهری به وجود آمد ( ص 7705) و یا به نقل ص 25 جلد دوم کتاب تهران در قرن سیزدهم، بوت گلاب تهران در خیابان پهلوی ایجاد شد و در تبعیت از آن، پدیده تهران، سینماهای پولیدو و  سینما امپایر و  سینما آتلانتیک و سینما دیاموند و سینما پارامونت و سینما فلور و  غیره در این خیابان شکل گرفت و یا هتل شرایتون و هتل  هیلتون در این ناحیه شکل گرفت، تا هتل دربند و پاتوق های اعیانی اواخر دوره قاجاریه را تکمیل بکند که سیاحان از آن نام برده اند. و بعلاوه به نقل صفحات 30-31 کتاب جنگ نفت بر روی شن های داغ و کتاب  های دیگر ، خیابان ولی عصر تهران  در دوره رضاشاه ، محل اطراق دهها شرکت سهامی و یا ماشین سازی آلمانی شد ( و یا مغازه های فروش موتور آلات و توربین و تجارتخانه های مهم آلمانی گردید. که بعدها صنایع بزرگ مس سرچشمه کرمان و یا ذوب آهن اصفهان، و یا آلومینیوم اراک و غیره نیز ترجیح دادند که دفاتر مرکزی صنایع خود را در این خیابان بزرگ ایرانی بسازند و یا دیگر مراکز تجاری و اداری نیز ترجیح دادند که مکان گزینی دفتر مرکزی خود را به این خیابان ایرانی بکشانند ولی هنوز توجهی به زیبا ماندن و یا حفظ  اصول شهرسازی زیبای آن نمی کنند. و اینجانب که در ایام جوانی و تحصیل در دانشگاه تهران، مسحور زیبائی ها  ی درختان چنار تهران و یا خیابان های تجریش و ولی عصر تهران بودم ، ولی در ایام میان سالی خودم و با دیدن  درختان چنار بریده آن خیابانها که بصورت تیرهای چوب اعدام قیام  اسپار تاکوس در آمده اند . ترجیح دادم که یکی از 75 جلد پژوهش ام در مورد محل زندگی جوانی ام را به زیبائی های تاریخی و ساخت و سازهای شهر تهران اختصاص بدهم . و یا با یادآوری حفظ حرمت شهرسازی بهینه ایرانیان را به مدیران دهها شهرداری تهران و مدیران  صنایع مزبور بکنم. و به آنها متذکر شوم که در تجارب اداره شهری خود و مشاورانشان  تجدید نظر بکنند. تا همچنان این خیابان ایرانی، عروس خیابان های  خاورمیانه باقی بماند تا قدرت شهرسازی ایرانیان را به سکنه دیگر کشورهای جهان متذکر شوند.

و لذا بدون ایجاد  احساس مسئولیت مدنی شهری در مدیران و کارکنان موسسات اطراف این خیابان و یا دیگر خیابان های تهران ، احیای دوباره محیط زیست شهری و بازگشت زیبایی های سابق آن شهر تهران ممکن نیست زیرا شهروندان امروزش فقط به مزایای مادی زیست در این ناحیه شهری عادت کرده اند و مسئولیت مدنی خود را بر خلاف گذشتگانمان در زیبا و سبز نگه داشتن شهر خود فراموش می کنند و شهر بدون مسئولیت مدنی هم مکانی خوبی برای زیست نخواهد بود.