ایران شناسی - قوم شناسی - جامعه شناسی

محلات و برنامه ریزی شهری برای بهبود اقتصادش

از: دکتر محمد خالقی مقدم – جامعه شناس شهری

از شهر محلات، برای اولین بار در منابع تاریخی ایران فقط در کتاب مطلع سعدین دوره تیموریان ذکری بمیان آمده است که در ص 271 همان کتاب به عنوان کلویان محلات (پهلوا نان محلات) اشاره شده است، و در نامه کمره نیز از سد تیموریان در محلات ذکر شده است و بعدها تنها در دوره صفویه منابع مختلف تاریخی صفویه از محلات گزارش هائی را دارند و از جمله کتاب عالم آرا عباسی و خلاصه التواریخ ویا نقاوه آلاثار و کتاب روضه الصفویه و یا عالم آرا صفوی و مآثر سلطانیه و نظام ایالات در دوره صفویه وغیره برخی مطالب راجع به محلات نوشته اند و از جمله یکی از مهم ترین حکام محلات در دوره صفویه محمد حسین سلطان حاکم محلات بود و در کتابهای دوره زندیه هم مطالبی راجع به محلات دیده نمی شود و تنها در دوره قاجاریه است که دوباره گزارش هایی از این شهر ذکر شده است و از جمله ص 868 کتاب مرآه البلدان در دوره فتحعلیشاه می نویسد که فتحعلیشاه آقاخان محلاتی را حاکم قم و محلات می کند و یا به نقل ص 428 کتاب الماثر آلاثار می نویسد که در دوره ناصر الدین شاه محمد جعفر خان حاکم محلات بود ودو سفرنامه  ازجنوب ایران و دکتر فوریه نیز در این دوره از محلات گزارش می دهند.

لا زم به ذکر است که محلات در قدیم شامل چند ده نزیک بهم بوده اند و از جمله ده محله پایین محلات ویا ده محله بالا که هنوز هم مسجد جامع محلات بالا در این شهر قرار دارد و بعلاوه آبادی دولت آباد خالصه محلات که از بناهای آقاخان محلاتی بود و یا مزرعه تجرگون محلات و غیره و امروزه بهم چسبیده اند و تشکیل شهر محلات را می دهند و نامگذاری آن هم از تشکیل این چند محله بوجود آمده است...

ومنشاء پیدایش جغرافیایی و یا عامل اقتصادی محلات نیز ، بخاطر چشمه بزرگی است که در این شهر قرار دارد و به نقل منابع تاریخی ده سنگ آب داشت و از دل کوه آن چشمه خارج می شد و بیرون می امد و لذا صفحه 236 کتاب دو سفرنامه از جنوب ایران ،در دوره قاجاریه از آ ب مشروب و چشمه های گوارای محلات یاد می کند و از باغات مثمر و از مسجد و حمام و تکیه محلات یاد می کند و اضافه می کند که در دوره قاجاریه جمعیت محلات ششهزار نفر بود و احتمالا منظور این کتاب از تکیه محلات هم ا شاره به حسینیه آقاخان محلاتی میباشد که امامزاده ای نیز در جنب آن وجود دارد.

و بعلاوه منابع مختلف تاریخی ایران از،خوانین مختلف محلات یاد می کنند و از جمله کتاب مرآت البلدان از ذوالفقارخان محلاتی و ابوالحسن خان محلاتی که برادر آقاخان بود و یا کتاب منتخب التواریخ دوره قاجاریه از محمد ابراهیم خان محلاتی (صدیق خلوت) یاد می کند و نیز کتاب ممتحن الدوله در همین دوره تاریخی نیز از میرزا عبدالوهاب خان محلاتی و حسینعلی خان محلاتی یاد می کند و نیز بعدها میرزا یحیی خان محلاتی و یا حاج شهاب محلاتی- خسروانی- و نیز حسین خان محلاتی و غیره هستند و بعداً در دوره پهلوی هم– صدر الاشراف حکیمی (نخست وزیر پهلوی دوم از شهر محلات بود و یا خسروانی نیز از این شهر بود.

 ونیزباید یاد آوری بکنم که دکتر فوریه در کتاب «سه سال در دربار ایران» از دو محله بالا و پایین محلات و سر چشمه و رودخانه آن شهرو دهقانانش بحث می کند و یا سیاحانی که بهمراه ناصر الدین شاه به شهر محلات سفر کرده اند از چندین کاروانسرا و تکایا و هشت باب حمام و دکانهای لازم این شهر بحث می کنند و می نویسند که محلات یک نوع میوه خانه در راه اصفهان است و اینجانب نیز به تدوین کتاب تاریخ این شهر پرداخته ام و یک مجموعه مستند از دوره تیموریان تا دوره معاصر در مورد جامعه شناسی تاریخی این شهر تدوین کرده ام که امیدوارم روزی به چاپ برسد.

ودر اینجا می افزایم که محلات شهر قشنگی است و بعلاوه محلات شهر چنارها می باشدو بعلاوه وقتی در دوره پهلوی نوه آقا خان محلاتی که از سرکشی پدر بزرگش گذشت کرده بودند که به هندوستان رفته بود و آشوب میکرد ولی نوه اش را در شهر محلات مدتی شهردار کردند و وی هم در ایام مدیریت شهری خود در تعدادی از خیابان های محلات، و به سبک و سیاق ، الگوی خیابان ولی عصر (ع) تهران، تعداد زیادی درختان چنار کاشته بود که زیبائی خاصی را به این شهر داده است و از پای همان چنارها هم آب چشمه بزرگ محلات جاری است.

و بعلاوه یادآوری می شود که چشمه بزرگ و مهم محلات ،اساس حیات شهری این ناحیه می باشد که از دل کوه و در شمالی ترین ناحیه این شهر بیرون می آید و از نظر آبدهی هم بزرگتر از چشمه سلیمان کاخ فین کاشان است و یا مهمتر از چشمه نیاسر کاشان می باشد که هر دو ازدل کوه های جنبی کرکس بیرون می آیند ولی چشمه بزرگ محلات در همان استان مرکزی  ،بزرگتر از چشمه های آن دو شهر است و شباهت به چشمه بزرگ شهر هرسین و یا چشمه بزرگ شهرروانسر در استان کرمانشاه دارد و بعلاوه شباهت زیادی هم به چشمه و سر چشمه شهر خوانسار دارد که شهر چنار و گردوهاست و چشمه خوانسار هم از نواحی شمالی کوه های لرستان بیرون می آمد و بطرف کویر خشک مرکزی ایران جریان می یابد.

در کتب تاریخی ایران یادآوری شده است که چشمه محلات ده سنگ آب دارد و اینجانب هم در مشاهدات تجربی ام از این شهر، ملاحظه کردم که اداره آب و فاضلاب محلات ، بخشی از آب این چشمه را در منشا پیدایش آن تفکیک کرده است و نظیر چشمه بزرگ خوانسار و با تلمبه خانه از آن جدا می کند و لذا  آب این چشمه امروزه بصورت آب محله سرچشمه محلات  ،از کانالهای جوب پلکانی شکل  در شهرحرکت کرده و قسمتی از آن هم در جنب پارک سرچشمه محلات به دریاچه مصنوعی کوچکی ریخته می شود و قستمی دیگر نیز در چند مجرای نهر آب از زیر درختان چنار های محلات حرکت می کند و بطرف جنوب  شهر می رود که ناحیه کشاورزی محلات  است  وصرف امور گلکاریها می شود.

و بعلاوه شهر محلات در ناحیه شمالی ترآن شهر، مسطح و یا  زمین هموار نیست که فضاهای خیابانکشی شهری اش  نیز بهم چسبیده باشد و بلکه در حاشیه چند کانال آبی دره مانند، جویهای سر چشمه مزبورش ، شهرمحلات حالت مثلثی شکل یا فته است وتنه اصلی وقدیمی شهر محلات راتشیکل می دهد که امروزه خیابان های قدیمی آن شهر بنام خیابان های امام خمینی و یا خیابان محلاتی و غیره در این ناحیه واقع است و یا خیابان های جدیدش ونظیر کمربند شرقی و غربی اش وغیره است و در جنوبی ترین ناحیه شهر نیز چندین شهرک گلخانه ای در 30-40 سال اخیر شکل گرفته است که به پرورش گلهای خانگی در آنها می پردازند.

ودر میدان مشهور محلات هم، بقایای یک چنار چند صد ساله دیده می شود و در شهر مزبور میدانهایی دیگری نیز دارد که شامل میدان سر چشمه است و یا میدان استقلال و یا میدان آزادی است  ویا میدان بسیج و میدان جمهوری و میدان نماز و میدان حاج آقا مصطفی و میدان معلم و میدان پلیس و غیره است و در سالهای اخیرهم چندین شهرک تازه ساز به دو آبادی محلات بالا و محلات پایین مزبور اضافه شده اند و شامل شهرک های کوی مطهری و شهرک بعثت و کوی رسالت و شهرک امام رضا و غیره می باشند و بعلاوه محلات امروزه دارای چندین پارک است. نظیر پارک سرچشمه و یا پارک جنگلی و پارک امام علی و باغ لاله و غیره می باشد و یا بازار محلات نیز در ناحیه مرکزی شهر واقع بوده و بصورت بازار غیر سرپوشیده است. و بعلاوه در این شهر امروزه تعدادی دبیرستان و دبستان و دانشگاه پیام نور و آزاد ویا هنرستان وجود دارد که نظیر هنرستان بانو امین و غیره می باشد.

همانطوریکه گفتم، امروزه محلات شهر قشنگی شده است که در ناحیه قدیمی شهر، چندین خیابان باریک و کوچک و اغلب هم دارای درختان کهنسال  چنارمی باشد و یا در وسط خیابان شهید محلاتی آن هم، میدان چنار قدیمی این شهر وجود دارد و یا در گذشته این شهر و در مجرای کانال های آبیاری  اش بقایای آسیابهایی نظیر آسیابهای آبی خوانسار دیده می شود و برخی آسیابهای های آبی قدیمی داشته که عمر برخی از آنها به 400 سال می رسد و بعلاوه در مسافتی کمی دورتر ازشهر محلات ،یک آبگرم وجود دارد که تعدادی توریست را بخود جذب می کند و بعلاوه در کوه های جنوبی ویا غربی محلات هم تعدادی معادن استخراج سنگ ساختمانی وجود دارد که برخی از ساکنین محلات به فعالیت در این معادن سنگ می پردازند ولی بخش عمده ای از سکنه محلات امروزه در چندین شهرک گلخانه ی اش و در جنوب محلات ،به گلکاری اشتغال دارند و در قسمتی از آن نیز به تولید ماهی های زینتی می پردازند که به خارج صادر می شود.

بعلاوه یاد آوری می شود که در ایام گذشته ایران، دو آبادی مهم و قدیمی  محلات، بصورت دهکده های کشاورزی بودند که در اراضی جنوبی تر شهر به کاشت یونجه و غیره مشغول بودند ولی از حدود 40-50 سال قبل که اصلاحات ارضی در ایران انجام گشت،. روستائیان این ناحیه ایران ،بجای کاشت محصولات یونجه  وغله  ،به احداث گلخانه های جدید در اراضی نسقی خود پرداختند و یا با اخذ وام  های تسهیلاتی به این نوع شغل و فعالیت شغلی کشیده شده اند. و لذا امروزه اقتصاد اکثر سکنه این شهر از راه درآمد گلخانه هاست و بهمین دلیل هم  ،حدود چند صد گلخانه بزرگ ویا کوچک در جنوب این شهر شکل گرفته است و لذا مشاغل عمده  این شهر را به وجود می آورد که در زیر نایلونها و یا در زیر گلخانه های شیشه ای مزبور به فعالیت قلمه زنی و یا به کاشت گلدانی و یا به کود دادن و یا آبیاری آنها می پردازند و در هر گلخانه هم چند ین نفر و یا اعضای یک خانواده محلاتی در این گلخانه ها مشغول فعالیتد هستند و نظیر فعالیت دهقانان گذشته ایران که درکرت های کشاورزی بودند ولی امروزه بجای کرتهای کشاورزی تنها چندین شهرک گلخانه ای در این شهر بوجود آمده است و اینجانب در پرس و جوی  اجتماعی از آنها سعی کردم که بفهمم که انگیزه ی اجتماعی آنها از کشیده شدن به این نوع مشاغل گلکاری چه چیزی بوده است؟ و یا انگیزه تبدیل مزارع غله ومیوه  و یونجه زارهای آنان به گلخانه های خانگی امروزی چه بوده است؟ که بیشتریک نوع  رواج مد اجتماعی معاصر بود ه است که این نوع گلخانه ها در 40-50 سال قبل در این شهر شکل گرفت و عمده ترین فاکتورهای اجتماعی اش نیز رواج خانه سازیهای جدید در شهرهای ایرانی بعد از انقلاب می باشد که در شهرهای مختلف ایرانی، انواع شهرک های جدید ساخته شدند و یا آپارتمان سازیها ی  شهرها ،شکل گرفت ویا در معماری خانه سازی های جدید شهری هم یک نوع گلخانه خانگی در نظر گرفته شده بود که نیاز به خریدگل و یا تهیه گلهای خانگی داشت و نیز بدلیل کثرت یابی شهرک سازی های شهر های ایرانی هم  به رواج شغل گلخانه داری در شهر محلات منجر شده است و بعلاوه چونکه در آن ایام اوائل انقلاب ایران، و در هر آپارتمان ایرانی یک نوع گلخانه خانگی معماری شده بود که نیاز به گلخانه خاص خانگی داشت و لذا چشم انداز نیاز به تولید و یا تهیه گلها خانگی را در محلات فراهم کرده است و چونکه در آن موقع از اوائل انقلاب هم قیمت انواع گلهای خانگی نظیر امروز گران نبود و یا ساخت و ساز منازل و گلخانه هایش هم  نسبت خانه سازیهای  امروزین زیادتر بودند و یا هزینه حمل و نقل گل نیز در آن موقع ارزانتر از دوره معاصر بود و لذا همگی آن فاکتورهای اجتماعی، عامل جذب شدن اکثریت سکنه محلات به مشاغل شهری مزبور شده است و به همین دلیل است که امروزه اکثر سکنه شهر محلات به شکل اقتصاد تک محصولی درآمده اند که مبتنی به کشت و داشت وفروش گلها می باشد و یا باعث شده است که کارکرد شهر محلات با کارکرد شهر های دیگر ایرانی تفاوت ماهوی پیدا بکند و ضربه پذیری اقتصادی اش هم ا ز همین ناحیه است و نظیر کارکرد دهات سر سبز سابق شده است که سکنه آن  نوع دهات سابقاً، روزها در بیرون آبادی مشغول کار بودند و لذا روزها  در درون ده خالی از جمعیت بود ولی  شب هنگام ، همگی از مزارع بیرون ده به درون ده بر می گشتند و همین فاکتور اجتماعی نیز باعث شده است که امروزه محلات نیز یک شهر خلوتی باشد و فقط تعدادی معدود ی بقال و یا نانوا یا فروشنده های مایحتاج عمومی در شهر باقی بمانند و بقیه اکثریت جمعیت شهر هم روزها در گلخانه های جنوب شهر مشغول فعالیت بوده و یا در معادن سنگ اطراف محلات ، مشغول به فعالیت باشند ولی امروزه با فرایند تحریم خارجی و یا با فرایند گران شدن قیمت های اجناس و اقتصادی جامعه ، شهرک های گلکاری محلات نظیر شهرک های صنعتی دیگرشهرهای ایران، دچار مشکل رکود شده اند ،ولی رکود شهرک های صنعتی دیگر شهرهای ایرانی تا حدودی قابل ترمیم است ولی اقتصاد تک محصول شهرکهای گلخانه ای محلات معضل بیشتری دارد؟ زیرا باگران شدن هزینه های حمل و نقل کامیونی ویا نیسانی گل های خانگی ، نحوهشکوفا شدن این نوع اقتصاد تک محصول محلات جای سوال بسیار دارد؟ و یا فرضاً کامیون ها و نیسانهای مزبور تنها مقدار کمی می توانند گلدان گل حمل بکنند ولی همان اندازه قیمت حمل و نقل سایر صنایع را می طلبند و بعلاوه محدودیت بازدید ویا ویزیتوری از گلها لازم از همه غرفه های گلکاری شهر محلات  هم سخت است که در دشت طولانی ، محدودیت ارزیابی خرید به مشتریان می دهد.

بعلاوه با تکمیل شدن پروژه های شهرک سازی ایرانیان وبا اتمام آپارتمان سازیها در شهرهای مختلف ایرانی و از جمله  بارکود مسکن مهر و غیره وبا مشکلات  هزینه  رفت و آمد ومحل اقامت  در این شهر و برای خرید گل ها و بعلاوه با تمایل  فروشندگان گلفروشی در شهرهای ایرانی که مایل شده اند که خودشان در همان شهر خویش به قلمه کاری ویا نشائ گل های خانگی بپردازندتا دردسرهای خرید از راه دور  رانکشند و یا با تاسیس شهرک های  جدیدگلکاری در شهرهای دیگر ایرانی و از جمله در شهر اصفهان و غیره، بر مشکلات اقتصاد تک محصولی محلات می افزاید و این در حالی است که عدم تسلط علمی کارشناسان سازمان برنامه ریزی بودجه استان مرکزی هم(به مرکزیتشهر اراک) بر حیطه علمی فعالیت برنامه ریزی شهری ویاعمرانی ویا به نحوه نظام ساماندهی اقتصاد شهرهای زیر مجموعه استان، بر مشکلات اقتصادی این نوع گلخانه های شهر محلات می افزاید و از سوی دیگر هم  باگران شدن هزینه کود و سم ویا با هزینه آبیاری اش و یا بانصب کنتور وغیره و یا با سر رسید وامهای تسهیلات بانکی آنها ویا بدلیل مشکلات حمل و نقل عمومی در محوطه گلخانه ها و یا بدلیل عدم بازدید روزانه مشتری ها از نمونه ها و غرفه ها و گلخانه ها ی نشان می دهد که برنامه ریزی شهری در مدیران این شهر و برای رتق وفتق بهینه امور آنان دیده نمی شود و یا اگر هم دیده شود. تجربه اداری آنها اندک و معمولی است ونظیر تجربه های اداری سایر مدیران است که اداره کشاورزی ویا اداره آبیاری و اداره راهسازی و یااداره گردشگری و حمل و نقل شهرهای ایران می باشد که برای شهرهای مختلف ایران، برنامه ریزی خصوصی سازی روتین می کنند و لذا شهر محلات را شهر ویژه ای برای برنامه ریزی خود نمی پندارند و یا در صدد ساماندهی مجدد جذب مسافر  و یاخریدار برای آنان در این شهر و برای رونق اقتصاد شهر نیستند و یا وسایل ویزیتوری آسان  وعدالت آمیز برای خرید گلخانه ها را ندیده گرفته اند و یا تدابیر لازم را برای کاهش  هزینه حمل و نقل  وکرایه ها زا نادیده گرفته اندتا نیسانها وکامیونها  بطور آسان  از این شهربار ببرندو بعلاوه بن بست بودن راه های مسافرتی محلات هم نسبت  به جاده های عمومی ایران ویا سایر شهرها ایران که صرفاً اتوبوس های عمومی از راه این شهرفقط به چند  شهر جنوبی اش نظیر گلپایگان و خوانسار ویا الیگودرز وصل می شود و آن طرفترش تنها  کوهستان است و لذا معدودی اتوبوس مسافرتی  ویا ماشین از این شهر می گذرد و نظیر جاده قم گذر گاه اصلی نیست  ویا رونق سوهان فروشی هایش که در جاده عمومی است  ویانظیر جاده های اصلی کشور نیست که شهرهای شمالی ایران را به شهرهای جنوبی ایران وصل می کنند و لذا مرکز ترددهای عمومی شده اند و بعلاوه وابستگی آن شهر هم از نظر تقسیمات کشوری به استانداری مرکزی ایران که مسئولانش معضل اقتصاد تک محصولی  این شهر را درک فرهنگی لازم نمی کنند و یا به گماشتن مسئولانی در این شهر می پردازند که صرفاً به امور روتین و رایج اداری در شهر مزبور بپردازد و یا استانداردهای اداری رایج درسایر شهرها را در نظام کشا.رزی و حمل و نقل و درنظام شهرسازی و گردشگری محلات هم صرفاً پیاده ورعایت بکند همگی باعث می شود که اکثرمشاغل گلخانه ای این شهر دچار مشکلاتی بشوند که حادتر از مشکلات شهرک های صنعتی دیگر ایرانی باشد و بعلاوه خبرنگاران رسانه ملی هم بدلیل عدم آشنایی کافی با مکانیسم های اقتصاد شهری و صرفا با اخبار رسانی سطحی خود شایع  اجتماعی کردند که چونکه محلات شهرک گل و گلخانه ی است پس احتمالاهمگی هم رواج و رونق شغلی دارند و  لذاکمتر در صدد آن هستند که بدانند که مشکلات ویا تنگناهای تک شغلی شدن اقتصاد این شهر را نیز رسانه ای بکنند تا راه حل های اداری لازم برای آن ها یافته شود و یا هیات دولت با نظرات کارشناسان خبره مختلف ایران، نگاه ویژه ی اقتصادی به تحول مکانیسم های اقتصادی ویا استانی محلات انداخته باشد و یا تصمیمات برنامه ریزی معقول تری به راه افتد و لذا تحول مکانیسم اقتصادی محلات به نظر کارشناسی اینجانب ، با مشکل رو به رو خواهد شد و اینجانب در ضمن مسافرتم به این شهر ودر گفت گو با برخی از شاغلین این  نوع گلخانه ها قول دادم که مطلبی در مورد بهبود اقتصاد آنها نوشته و رسانه ای بکنم که نوشته حاضر هم در راستای آن تعهد اخلاقی ام بود که امید است مسئولان کشور هم اعتنا بکنند و به مدیران شهرهای  مزبور روش برنامه ریزی شهری را یاد داده و یا آموختن و یا کارشناسی صحیح آن را یاد آوری بکنند که بدون آن نوع از برنامه ریزی اقتصادی شهری هم، مفهوم مدیریت شهرهای ایرانی چندان شغل سختی نخواهد بود که مدیرانش مزایای شغلی بیشتری بگیرند و یا به جای برنامه ریزی شهری  فقط بگذارند که امیال عمومی مردمشهر و یا گرایشات عامیانه سکنه آن شهر ها به تنهایی باعث تحولات اقتصادی همان شهرها شده و یا برعکس باعث افول تحولات اقتصادی آن شهر ها بشود و لذا تدوین و یا تاسیس و یا تدریس رشته های برنامه ریزی شهری در دانشگاه های ایران و یا در سازمان برنامه و بودجه هم فعالیت بی موردی خواهد بود..