ایران شناسی - قوم شناسی - جامعه شناسی

زاهدان و برنامه ریزی روستاهای بلوچستان

از: دکتر محمد خالقی مقدم- جامعه شناس شهری

زاهدان امروزه مرکز یکی از بزرگترین استان های جامعه ایران است که مدیریت 12 شهرستان و یا مرکزیت اداری حداقل هفتاد و چند دهستان و یا 5625 آبادی و مزرعه را در این استان بعهده خود دارد که در سال های گذشته ایران که اغلب آن روستاها ضربه پذیر بودند . و تنها 70 درصد آبادی هایش جمعیت اندکی داشتند و لذا امروزه نظام اداری این مرکز استان هم باید در نحوه مدیریت مکان های اقتصادی زیر نظر خود به تجدید نظر در برنامه ریزی منطقه ای بپردازد . چرا که از یکسو رشد سریع این شهر و از سوی دیگر هم به دلیل تخلیه جمعیتی سریع اغلب روستاهای بلوچستان، مشکلات فراوانی را به دنبال خود خواهد آورد. و قبل از بررسی مزبور هم ضروری است که نگاهی به تاریخ شکل گیری ویا مرکزیت زاهدان در تاریخ بلوچستان بپردازیم.

باید گفت عمر شهری زاهدان به دوره پهلوی اول می رسد و قبل از این دوره تاریخی، این شهر بزرگ امروزین و به نام آبادی" دزدآب"نامیده می شد که نظیردیگر روستاهای بلوچستان بود . ویا تغییر نام آبادی دزدآب به لفظ زاهدان هم در دوره رضاشاه پهلوی اتفاق افتاد که در زمان حکومت تیمسار امان الله جهانبانی که امیرلشکر جنوب شرق بود وقوع یافت و علت نامگذاری آن هم به نام زاهدان، بخاطر زندگی تعدادی سبک های هندی، تاجر در این شهر و گمرک آن بود که شبیه زاهدان، بودند ویا گیسوهای دراز داشتندو لذا آبادی قدیمی دزدآب، دوره قاجاریه هم از این تاریخ به بعد به نام شهر زاهدان، نامیده شد و یا در سال 1307 شمسی که با استقرار دو تیپ نظامی در دزدآب و هم خاش بود که پادگان خاش را انگلیسی ها پایه گذاری کرده بودند و یا در برخورد با محمدخان بلوچ بودکه در ایرانشهرمستقرشده بود . ویا با انتقال ژاندارمری ایرانشهر به دزدآب در این تاریخ بود که به دلیل اهمیت استراتژیکی راه های تجاری زاهدان نسبت به شهرهای دیگر بلوچستان، این شهرجدید به مرکزیت حکمرانی منطقه بزرگ سیستان و بلوچستان تبدیل گردید و لذا به نقل ص 1196 کتاب یادداشت های سیاسی ایران، در این ایام بود که" ژاندارمری ناحیه مکران. ایران "که در ایرانشهر واقع بود. و این شهر قبلا نام" قلعه پهله"  را  داشت که قلعه ناصری آنرا قاجاریه ساخته بود ولذا ژاندارمری اش به شهر زاهدان انتقال داده شد. و هر چند موقعیت استعدادهای طبیعی زاهدان به دلایل کشاورزی و یا به دلیل میزان  کم آب شهری اش و غیره چندان مناسب نبود ولی چونکه منحصرترین راه های تجاری داخلی و یا خارجی کشور را در منطقه سیستان در دست خودداشت. و لذا از 90 سال قبل  تاکنون ایران به مرکزیت این استان بزرگ ایرانی انتخاب شده است و ازمرحله آبادی کوچک و قدیمی" دزدآب "به یک مرکز استان بزرگ ایرانی تبدیل شده است که با مراکز31 استان دیگر ایرانی رقابت شهری بکند و لذا سردمداری یکی از استان های بزرگ ایرانی را بدست خود دارد .

مورخین ایرانی سابقه" آبادی دزدآب "را به عصر فتحعلیشاه در سیستان و بلوچستان میرسانند که دو نقل تاریخی هم در این زمینه وجود دارد . که یک نقل تاریخی اش هم آنست که در دوره قاجاریه یک آبادی در این ناحیه بوده است که آب های جاری در شن های این ناحیه فرو می رفت و از جای دیگر بیرون می آمد و به همین دلیل هم آن را دزدیده شدن آب در این ناحیه می گفتند و برخی نیز معتقد بودند که فلسفه لفظ ویا کلمه دزدآب، بخاطر وجود یک چاه متروک بیابانی در شمال کوه تفتان بود که راهزنانی در دوره فتحعلیشاه از آن استفاده می کردند و یا به نقل ص 387 کتاب تاریخ سیستان آقای ایرج افشار یک آبادی کوچک و در سال 1277 هجری بود که توسط مراد و پسرانش در جنوب چاه دزد آب ساخته شد . وبعلاوه در جنگ جهانی اول هم به دلائل استراتژیک نظامی،خط آهن" کویته" به" دزد آب" وصل شد . ویا از طریق میر جاوه کشیده می شود ولذا امروزه این دو شهر کویته  وزاهدان مراکز دو بلوچستان پاکستان و یا بلوچستان ایران می باشند.

و بعلاوه در این دوره تاریخی ،جنگ جهانی اول وقوع یافت و فرودگاهی بوسیله انگلیسی ها  ودر مسیر جاده میرجاوه وزاهدان ساخته می شود . و لذا کتاب عملیات در ایران، حوادث نیروهای نظامی انگلیسی را در این منطقه بیان می کند . و یا بررسی های تاریخی دیگر نشان می دهند که محل استقرار شهر زاهدان (دزدآب قدیم) از نظر جغرافیایی تجاری داخلی و یا خارجی و منطقه ای بسیار مهم است، زیرا به دلیل وجود رشته کوه های بلند تفتان ویا امتدادش در ناحیه سراوان و نیز به دلیل وجود چند هامون بزرگ در خاک بلوچستان  پاکستان ویا در ناحیه برون مرزی ایران که نظیر هامون ما شکیل بلوچستان پاکستان است و یا بدلیل وجود" هامون گودزره". در تقاطع سه کشورهمسایه و در جنوب افغانستان و یا به دلیل وجود "هامون پوزک" و "هامون صابری" و هامون های" دق بندی" و" دق پترگان" و" هامون کولی نمکزار" در مرزهای بین ایران و افغانستان که راه های تجاری این کشورها را به یکدیگر می بست. و یا در داخل خاک ایران نیز که به دلیل" هامون جوز موریان" ویا بدلیل وجود حوضه آبریز داخل کویر لوت ایران است که راه های تجاری یزد ویا کرمان را به نواحی مختلف ویا شهرهای ناحیه داخلی بلوچستان می بندد و لذا تنها"معبر استراتژیک "تجاری داخلی و یا خارجی بین شهرهای مختلف ایران ویا کشورهای دیگر  همسایه تنهاگذرگاه دزد آب بود که در شمال تفتان است ویا در جنوب دریاچه هامون هیرمند. بود و یا در مسیر گذرگاه های مشهد، یزد، کرمان به شهرهای بلوچستان و پاکستان ویا جنوب افغانستان بود. و یا تنها راه ورود کالاهای پاکستان و افغانستان و هندوستان به داخل خاک ایران بود ویا در چهارراه تجاری کالاهای دریای عمان و بندر چاه بهار و بندر کنارک به مسیر شهرهای پاکستان و افغانستان بود و یا در مسیر جاده زاهدان – مشهد به شهرهای کشورهای ترکمنستان و تاجیکستان و قزاقستان و یا چین ویا دیگر شهرهای آسیائی بود . و همین مزیت های سوق الجیشی تجاری آن هم باعث میشد که علیرغم شرایط سخت آب و هوایی زاهدان ،. انگلیسی ها ترجیح بدهند که مسیر جاده پاکستان به میرجاوه را از این ناحیه دزدآب ایران بگذرانند و یا فرودگاهی در نزدیکی آن ناحیه بسازند . تا راه های تجاری- زاهدان- مشهد و یا زاهدان به کرمان- یزدرا با نیروهای نظامی خود محافظت بکنند. تا مورد دستبرد و راهزنی های تجاری قرار نگیرند ویا فلسفه استقرار تیپ نظامی و یا انتقال مرکزیت ژاندارمری به دزدآب هم در دوره پهلوی اول نیز به همین دلایل نظامی ویا اهمیت گذرگاهی زاهدان در نزدیکی مرزهای سه کشور همسایه بود و یا فلسفه رشد شهری زاهدان، در 90 سال اخیر هم بهمین ویژگی های تجاری این شهربر می گردد و لذا، تاسیسات شهری خوبی هم در آن ناحیه ایران شکل گرفته است که برتری نسبت به مراکز 31 استان دیگر ایران یافته است و یا اولویت تاسیس این نوع تاسیسات شهری در شهر زاهدان هم و قبل از تاسیس آن اداره ها در شهرهای دیگر ایرانی بود که نهادینه گردید . و مثلا تاسیس ایستگاه راه آهن و یا تاسیس فرودگاه و یا سازمان برنامه و بودجه و یا دانشگاه مهم بلوچستان ویا بیمارستان های متعددش و قبل از استان های دیگر ایران، در این ناحیه  زاهدان بوجود آمد. و مثلا به نقل ص 1113 کتاب یادداشت های سیاسی ایران ، ساخت باند فرودگاهی آن شهر درجاده میرجاوه – زاهدان و در ایام جنگ دوم جهانی بود که به پایان رسید و نیز به نقل ص 1267 همین کتاب، شرکت حمل و نقل غیرنظامی بریتانیا از زاهدان به مشهد و یا راه سازی های جاده های خاکی  وبرای حرکت کامنیون ها یش در این مسیر هم و در دوره مزبور انجام گرفت. و یا یک اسکادران هوائی امنیت شمال زاهدان را تامین می کردند و یا به نقل ص 1614 همین کتاب، جاده تجاری- زاهدان – کرمان را همچنان  درکنترل نیروهای بریتانیا یی بگیرند و بعلاوه به نقل برخی از منابع تاریخی، در سال 1281 هجری ،کارشناسان گمرک بلژیک هم "گمرک خانه دزدآب" را در این ناحیه جغرافیایی ایران تاسیس کردند که " هسته اولیه شهر زاهدان" باشد و لذا امروزه ساختمان گمرک قدیمی زاهدان، و یا" عمارت پست زاهدان" که متعلق به انگلیسی ها بود، از قدیمی ترین عناصر" بافت شهری زاهدان" می باشد که از اواخر دوره قاجاریه باقی مانده است و یا معماری های قدیمی آبادی دزدآب و یا "کاروانسرای ملک" در ناحیه مرکزی شهر زاهدان و یا خانه تاریخی ابویی. و یا خانه حیدریان و یا خانه شمسی و یا حمام قدیمی زاهدان و یا مسجد جامع شهر ویا مسجد فیض الرحمان ویا ساختمان معبدسیکهای زاهدان و دبستان آنها ویا مقبره سادات زاهدان ویا مدرسه قدیمی طالقانی آن شهر که از آغاز هسته اولیه آبادی دزدآب ساخته شدند و نحوه تکامل شهری آن ناحیه را حکایت دارند . و بعلاوه کتاب مستخدمین بلژیکی در خدمت دولت ایران هم و در ص 38 و 114 خود از کشیده شدن خط آهن در سال 1914- 1918 به آبادی زاهدان (دزد آب قدیمی.) نام می برد و یا چارلز عیسوی از دزدآب و نقش تجاری آن در این دوره تاریخی و در صفحات 242- 292 کتابش یاد می کند و نیز" سفرنامه زنرال سایکس" و "سفرنامه منشی زاده." نیز در چند صفحه کتاب خود از" دزد آب" در اواخر دوره قاجاریه نام برده است و یا جلال آل احمد نیز در ص 261 کتاب "کارنامه سه ساله خود" از دزد آب و اقوام آن در سال 1337 هجری نام می برد ویا عبدالله مستوفی در کتاب خاطراتش و یا نظام السطنه از" دزدآب" در این دوره تاریخی ودر اواخز قاجاریه نام برده است و یا مخبرالسلطنه نخست وزیر رضاشاه هم در ص 410 کتاب خود از" دزدآب" نام می برد و یا ص 30 کتاب "گذشته چراغ راه آینده "نیز بعدها ازشهر" دزدآب "نام می برد . و بعلاوه کتاب" عملیات در ایران" دوره احمدشاه نیز از مشکلات انگلیسی ها در" ناحیه دزداب" نام می برد . و یا در ایام دولت پهلوی اول هم و به نقل ص 332 کتاب "گزارشهای ایالات و ولایات در سال 1310 ش دوره پهلوی اول" از ساخته شدن"ساخلوی. زاهدان"  ودر عصررضا شاه نام برده است و یا ص 217 و 437 کتاب" از قاجاریه به پهلوی "از دزدآب این دوره تاریخی نام برده است و یا صفحات 346 و 347 کتاب" اسنادی از مدارس ایران عصر پهلوی اول"، از دبستان. سیک های هندی تبعه انگلیسی در ناحیه زاهدان نام برده است و احتمالا مدرسه قدیمی طالقان زاهدان نیز در همین دوره ساخته می شود و یا خیابان پهلوی که امروزه به نام خیابان امام خمینی نامیده می شود از آثار ساخت وساز دوره تاریخی مزبور است . ویا برخی از اسناد صفحات کتاب" انجمن های بلدی و اصناف و تجار در دوره پهلوی اول" هم از زاهدان عصر رضاشاهی نام می برد و یا محله سیک های زاهدان ویا محله پاکستانی های زاهدان نیز از همین دوره تاریخی باقی مانده است . و بعلاوه ص 257 کتاب "خاطرات قائم المقام الملک" نیز از "کاپیتان ما کام." و بعنوان نایب کنسول انگلیسی در" دزدآب" نام برده است و نیز همین صفحه کتاب مزبور از مسیو تساتورف  وبعنوان "کنسول روسیه" در دزدآب نام می برد . و یا صفحات مختلف کتاب دیپلمات ها و کنسول های ایران و انگلیس نیز از سال 1923 الی 1945 میلادی و تا ایام جنگ جهانی دوم ازتعدادی کنسول انگلیس در شهر زاهدان نام برده است ولی امروزه در شهر زاهدان، تنها کنسول گریهای پاکستان و هندوستان و افغانستان باقی مانده است.

و بعلاوه بعد از جنگ جهانی دوم" رادیو زاهدان" و جلوتر از سایر شهرهای ایرانی در زاهدان دایر گردید . و نیز در سال 1322 ش فرودگاه زاهدان به دولت ایران تحویل داده شد و یا ص 279 کتاب اصل چهارترومن از احداث" راه زاهدان به چاه بهار"  وبعد از جنگ جهانی دوم یاد کرده است و نیز از احداث تلگراف زاهدان به تبریز و از ایجاد "مرکز بهداشت زاهدان "یاد کرده است و نیز از کاربرد تلفن عمومی در زاهدان یاد می شود و بعلاوه در ایام قبلی هم انواع ادارات دارائی ویا دادسرا و یا فرمانداری و آموزش و پرورش و یا بلدیه و نظمیه و ثبت اسناد ویا اوقاف در زاهدان بوجود آمده بود ندو بعد از جنگ جهانی دوم نیز سازمان برنامه و یا اداره کل صنایع و یا صداوسیما ویا اداره شهرسازی و دهها سازمان و ادارات جدید نیز در شهر زاهدان شکل گرفتند و در اواخر دوره پهلوی هم "کاخ جوانان زاهدان "در این شهر ساخته می شود و نیز دانشگاه مهم سیستان و بلوچستان و یا دانشسرای عالی بلوچستان هم در شهر زاهدان ساخته می شوند و نیز دهها خیابان و محله و یا میدان بزرگ در این شهر زاهدان ساخته  میشوند و لذا باعث کوچ اقوام مختلف ایران به زاهدان شده . ویا از سایر شهرهای ایرانی به آنجا آمدند و نیز باعث کوچ تعدادی از روستاییان بلوچ  واز نواحی مختلف سیستان و بلوچستان ویا از دهات زابل به این شهر جدیدالاحداث زاهدان شدند و نیز به نقل ص 80 کتاب" بلوچستان یادگار مطرود قرون" در سال 1315 شمسی نام دزدآب به زاهدان تغییر نام یافت و نیز به نقل ص 79 همین کتاب، هزاران کارگر یزدی و یا کرمانی ویا بیرجندی و زابلی و بلوچی به زاهدان کوچیدند و یا بلوچ های این شهر در آن اوایل از منطقه لادیز بلوچستان آمده بودند و به تجارت چای ویا لباس وپارچه و یا به کارگری شهری درشهر جدید الاحداث زاهدان می پرداختند و گرچه در آن اوایل هم علاوه از تجارسیک هندی و برخی از تجار مدرن یزدی  ونظیر تجارتخانه فیض وغیره که از تجار یزدی بودند و درشهر زاهدان به فعالیت می پرداختند ویا از یزد به کراچی کالا می بردند و یا برعکس کالا می آوردند و یا تجارتخانه علی لاری در زاهدان بود که در پاساژها و یا در بازار سرپوش ویا در بازار رزاق زاده آن شهر فعالیت می کردند ولی بعدا تعدادی دست فروشان تجارت خارجی نیز در حاشیه زاهدان بوجود آمدند و لذا زاهدان بزرگتر گردید.و در حالی که  درسال 1330 ش شهر زاهدان ، تنها 11 خیابان و دو جاده  خاش و جاده فرودگاه داشت ولی در سال 1355 شمسی به 22 خیابان کشی شهری تبدیل گردید و امروزه نیز در سال 1395 حدود 90 خیابان و یا بلوار مهم دارد و یا بیست وچند میدان شهری مهم در زاهدان شکل گرفته است . ولی این رشد سریع شهری  هم بعداز اواخر دوره قاجاریه ، رشد شهری آن را نیز به حاشیه نشینی میکشاند و یا مهاجران وسیعی را به آن شهر میکشاند و لذا در سال 1353 شمسی کتابی به نام" محله غریب آباد زاهدان" و از سوی سازمان برنامه و بودجه این استان چاپ شد.

و بعلاوه بررسیهای تاریخی نشان می دهد که شکل گیری و یا تبدیل" آبادی دزدآب" به "شهر زاهدان" که با استقرار سرلشکرجهانبانی بود که در این شهر اتفاق افتاد که در کتابش به نام" فتح بلوچستان"   به حوادث آن دوره تاریخی اشاره کرده است و بعد از آن دوره تاریخی نیز اغلب نظامیان  ایران  وبه دلیل اهمیت سوق الجیشی. زاهدان این شهر را اداره می کردند و از جمله ص 489 کتاب اسرار قتل رزم آرااز سرهنگ حبیب الله دیهیمی و بعنوان فرمانده تیپ زاهدان نام می برد و یا برخی از منابع تاریخی از اسدالله علم وبعنوان استاندار سیستان نام می برد و یا به نقل ص 1156 ص 1162 کتاب بازیگران عصر پهلوی از "سپهبد نصرالهی" و از" فضل اله معتمدی" و از" حسن اسلامی" و "عباسعلی منیعی" و" ابراهیم پارسا "بعنوان استانداران بلوچستان و در عصر پهلوی یاد کرده اند و یا برخی کتب نیز از. پاکدامن  وبعنوان رئیس حسابداری اداره دارائی زاهدان ویا از سلیمانی  وبعنوان مسئول پست آن شهر نام برده اند و. نیز در این دوره تاریخی  کامبوزیای تبعیدی کتابخانه زاهدان را پایه گذاری کرد و یا کتابخانه عمومی شهر ویا اهل سنت در آانجا شکل گرفت. و در حالی که در سال 1345 شمسی شهر زاهدان تنها 39794 نفر جمعیت داشت . وبعلاوه شهرهای دیگر بلوچستان نیز اغلب کوچک و نظیر یک قصبه کوچک بودند و یا. حتی چاه بهار در اواخر عصر پهلوی تنها 6 هزار نفر جمعیت داشت و یا ایرانشهر( آبادی پهله و خاش و یا سراوان (آبادی شسون) و قریه سرباز وقصرقند و. غیره نیز کوچک بودند . ویا شهر زابل نیز از تشکیل چند قریه نصرت آباد و حسین آباد و غیره بوجود آمده بود ولی امروزه اغلب رشد شهری زیاد یافته اند ولی رشد زاهدان بیشتر از همه است و در 1355 شمسی و بر اثر مهاجرت بی رویه از سایر شهرهای ایران و یا بلوچ ها به0 9374 نفر رسیدو بعلاوه بعد از انقلاب اسلامی نیز و با نیاز این شهر به نیروهای متخصص و پزشک و یا مهندسان و یا دبیران و یا کادر اداری و غیره جمعیتش زیاد شد و به 281923 نفررسید و یا چندین برابر افزایش یافت و بعلاوه محله های شهری زیاد در آن بوجود آمد و یا شهرک های زیاد در آن دایر شده و یا تاسیسات شهری اش زیاد گردید تا بتواند کفاف اسکان نیروهای اداری و یا مهندسان و یا دانشگاهیان را و پزشکان را بنماید و لذا امروزه در سال 1395 ش زاهدان به یک شهر بزرگ ایرانی تبدیل شده است که دهها محله جدید شهری دارد و یا خیابان کشی های جدید داردو یا دهها مسجد اهل سنت و یامساجد اهل تشیع در این شهربوجود آمده است که حدود 50 مسجد جدید دارد و یا مصلای اهل سنت و یا اهل تشیع دارد و یا حسینیه یزدی ها و حسینیه سیستانی ها و غیره در زاهدان بوجود آمده است که معماری مسجدهای اهل تسنن آن نیز نظیر مسجدمکی و یا مسجد شیخین و یا مسجد جامع  عثمانیه و غیره  آن به سبک معماری مسجدهای پاکستان است و یا با معماری های خاصی است و یا گاهی به رنگ مصالح سفید است که در هندوستان و پاکستان رواج دارد ویا ساخته می شوند و بعلاوه امروزه زاهدان با داشتن 10 دانشگاه مهم و یا بزرگ  به یک شهر دانشگاهی تبدیل شده است . که امید است که با کاربردی کردن رشته ها ویا دروس آنها ،خدمات فنی لازم به سکنه دهها شهرو یا چند هزار روستای بلوچستان بدهد وبعلاوه ده دانشگاه زاهدان به شرح دانشگاه بزرگ و مهم سیستان و بلوچستان در زاهدان می باشد ویا دانشگاه علوم پزشکی و دندانپزشکی و پرستاری سیستان است و یا دانشگاه فرهنگیان است که به تربیت دبیرو برای مدارس شهرها و روستاهای بلوچستان می پردازد و یا دانشگاه جامع علمی- کاربردی و دانشگاه پیام نور ویا دانشگاه آزاد اسلامی و آموزش عالی پرتو ویا انستیتو تکنولوژی زاهدان ویا مرکز تربیت معلم دخترانه این شهر و غیره می باشد که به تربیت نیروهای متخصص و برای سکنه این استان می پردازند ویا ساختمان های متعلق به این دانشگاه های متعدد هم، بخش بزرگی از محوطه شهری زاهدان را به اشغال خود در آورده است . و بعلاوه امروزه شهر زاهدان با داشتن 12 بیمارستان مهم و یا تخصصی ویا با داشتن 18 الی 20 درمانگاه مهم ویا با داشتن انواع ساختمانهای پزشکان و یا داروخانه های شهری، وظیفه خدمات رسانی شهری به هزاران سکنه این استان بزرگ را بعهده گرفته است و اخیرا نیز دهها بیمارستان صحرائی و یا جدیدالاحداث نیز در این استان شکل گرفته است و تا مشکل درمانگاهی ودرمانی روستاهای بلوچستان و یا شهرهای محروم آن را بعهده بگیرند. و نیز زاهدان امروزی به دلیل اهمیت روابط تجاری اش با شهرهای دیگر ایران امروزه دارای 10 هتل مهم و یا مهمانسرای اداری شده است و یا دارای انواع مسافرخانه ها و رستوران های مسافرتی است تا خدمات اقامتگاهی را به مسافران و یا  به تاجران سایر شهرها بدهد و یا دارای ساختمان راه آهن زاهدان و یا کوی راه آهن است ویا دارای ساختمان فرودگاه بین المللی زاهدان و یا ترمینال بزرگ مسافربری زاهدان در خیابان انقلاب  است که اتوبوس های فراوانی به اغلب شهرهای مختلف ایران دارد و یا دارای محوطه گاراژهای زاهدان و در بین بلوار بعثت و خیابان مکران. زاهدان است و یا  دارای شرکت حمل و نقل بین المللی گندم و آرد در شهر زاهدان است و یا در میدان میوه و تره بار زاهدان  است که از سایر شهرهای ایران، میوه جات رابه زاهدان می آورد و یا دارای میدان راه و ترابری آن شهر و یا دارای انواع ترمینال های اتوبوس رانی شهری و یا تاکسی رانی شهری و یا گاراژهای مسافرتی. برون شهری بلوچستان به شهرهای مختلف ویابه دهات بلوچستان است که این شهر زاهدان را از نظر خدمات دهی مسافرتی به سطح بالائی کشانده است . و بعلاوه با تاسیس و احداث دهها مدرسه ویا دبیرستان و یا هنرستان فنی دخترانه ویا پسرانه در شهر زاهدان و یا با احداث کوی فرهنگیان ومهر شهر فرهنگیان زاهدان این شهر حالت یک شهر فرهنگی بخود گرفته است و بعلاوه با تاسیس شهرک برخی ادارات و یا با تاسیس محله سازمان آب و فاضلاب و تصفیه خانه زاهدان و یا محله مسکونی کوی آب و برق ویاناحیه نیروگاه برق منطقه ای زاهدان و غیره ،نواحی شهری معاصر زاهدان ، اغلب به محله های شهری کارمندی تقسیم شده است و یابا دارا بودن کوی فرهنگیان و مهرشهر فرهنگیان و یا کوی پلیس و یاکوی راه آهن ویاکوی دانشگاهیان ویا پزشکان ویا با دارا بودن انواع بلوار بهداشت و یا بلوار معلم و بلوار دانشگاه آن شهر، یک نوع وظیفه خدمات دهی اداری به سرتاسراستان بلوچستان را بعهده گرفته است و بعلاوه با داشتن هشت و نه استادیوم ورزشی و یابدلیل انواع سالن های ورزشی زاهدان و یا به دلیل دهکده ورزشی شهرو در بلوار جمهوری اسلامی زاهدان ،خدمات ورزشی لازم نیز به این شهر و یا به ورزشکاران کل استان می دهد و بعلاوه با استقرار شهرک صنعتی زاهدان و در جاده زاهدان- میرجاوه ویا با تاسیس کارگاه های صنعتی و دهها کارخانه و در طول خیابان انقلاب زاهدان و یا با تاسیس شهرک جوشکاران زاهدان و یابا تاسیس شهرک گاوداران و یا صنایع تانکر سازی و صنایع چوب و صنایع پلاستیک و انبارهای عمومی ویا تعمیرگاه های ماشین ویا میدان کارگران زاهدان و یا بلوار کشاورز آن شهر، انواع خدمات دهی صنعتی و یا فنی را می تواند به کل استان بزرگ سیستان و بلوچستان بدهد و نیز این شهر با دارا بودن دهها بانک تجارت وصادرات و ملی و سپه و کشاورزی و  ملت و یابا دارا بودن پنجاه وچند ادارات و یا سازمان و شرکت های دولتی که پرسنل وسیع اداری دارد و یا پرسنل بانکی و مخابراتی و گاز و نفت دارد که همه نوع خدمات اداری می تواند به سکنه اغلب شهرها ویا روستاهای استان بلوچستان بدهد و نیز از آنجا که روستاهای بلوچستان و به دلیل محدودیت کشاورزی و یاکشت غله ویا محدودیت تغذیه ای دارد ولذا زاهدان با استقرار انواع سازمان های مربوط به غله و نان و آرد در شهر مرکزی خود و نظیر" شرکت حمل و نقل بین المللی گندم و آرد ایران" و یا اداره سیلوی زاهدان و میدان .سیلوی شهرو یا کارخانه آرد شهرکی و یا  بدلیل داشتن شرکت های نان ماشینی سنبله زاهدان و یا صنایع غذایی ارمغان زاهدان و یابدلیل شرکت فرآورده های لبنی دهکده زاهدان و یا کارخانه نان 12 فروردین و یا میدان میوه و تره بارشهر و یا بدلیل شهرک گاوداران زاهدان و غیره . انواع خدمات تغذیه ای وگندم رسانی را به سکنه استان بلوچستان میدهد و نیز زاهدان با دارا بودن چندین کتابخانه عمومی و یا کتابخانه کامبوزیا و یا کتابخانه های دانشگاهی ویا اهل سنت و یا به دلیل انواع فرهنگسراها و نظیر فرهنگسرای کیخا و فرهنگسرای اشراق و فرهنگسرای قرآنی و مجتمع تفریحی – فرهنگی هشت بهشت زاهدان و غیره  ویا بدلیل ساختمان صدا و سیما ویا خبرگزاری هایش ، یک شهر فرهنگی جدید شده است و یا نظام شهرداری آن نیزا ز مرحله" بلدیه قدیم" و انجمن شهر سابق اش تکامل یافته است و به "سه منطقه شهرداری" یک و دو و سه درآمده است و یا دارای ادارات سازمان پارک ها و فضای سبز و با 20 پارک خوب و یا باغ محلی است و یا دارای ادارات مربوط به گورستان ها ویا آتش نشانی و ترمینال اتوبوس رانی شهری و تاکسی رانی شهری است که تکامل یافته است و بعلاوه دارای دهها پمپ بنزین و یا اداره گازرسانی و یا مخابراتی ویا اداره پست نیزمی باشد که خدمات دهی لازم را به این استان می دهد و همه این نوع محله ها ویا شهرک ها، متعلق به کارمندان دولت و یا متعلق به پرسنل اداری و غیره است که به محلات زاهدان افزوده شده اند و یادارای انواع شهرک های جدید شده است که بعد از انقلاب در زاهدان روئیده شده اند ویا . زاهدان را به یک شهر با تقسیم کار تخصصی تبدیل کرده اند ولی هنوز کارکرد شهری آن تنها به خود شهر زاهدان می پردازد و کمتر درصدد آنست که نقش و یا کارکرد خودش را در سطح استان وبه عهده سکنه همان اهالی زاهدان بگذارد . ویا از این طریق برنامه ریزی جدیدی بوجود آورد و یابه تثبیت روستاهای بلوچستان منجر بشود و یا مانع مهاجرت بی رویه آنها به شهرها بگردد و یا ترتیبات خاصی اداری و یا کارکردی بدهد که به شغل دهی فنی و یا باغداری جدیدآنها و درهمان روستاهای بلوچستان بپردازند و از این طریق مانع متلاشی شدن همان روستاهای بلوچستان بگردند و از سوی دیگرهم آنچه برای شهر زاهدان مهم است .تنها حفظ کارکرد سیاسی- تجاری اش در کل استان است و یا حفظ تعادل ارتباطاتی آن در تجارت داخلی استان ویا خارج استان است و لذا رشد بی رویه شهری اش، به این کارکرد استانی و یا به عدم آن کارکرد کمکی نمی کند چرا که این شهرمرکزی بلوچستان ، به اندازه کافی هم رشد شهری کرده است و یا مشاغل جدید شهری ویا اداری نیز در آن مکان ها بوجود آمده اندو یا محلات جدید شهری هم در زاهدان شکل گرفته اند ویا تاسیسات شهری و یا اداری آن نیز کامل شده است و یا پرسنل فنی و یا دانشگاهی و یا پزشکی و یا اداری و یا تجاری اش نیز در انواع محلات مسکونی جدید امکان سکونت یافته اند و دیگر نیازی به رشد وسیع آن شهر نمی باشدو چرا که جمعیت شهری آن دهها برابر شده است و یا خیابان هایش در طی 60 سال ازمرحله 10 خیابان به 90 خیابان امروزین افزایش یافته است و یا دهها محله جدید شهری در آن ناحیه بوجود آمده است و یا انواع مجتمع های مسکونی در زاهدان شکل گرفته اند که نظیر: مجتمع مسکونی نسیم زاهدان است و یانظیر مجتمع مسکونی نظام پزشکی است و یا مجتمع مسکونی لاله ویا مجتمع مسکونی شرق است و یا مجتمع مسکونی زیتون و یا مجتمع مسکونی گواتام و یا مجتمع مسکونی جام جم ویا مجتمع مسکونی سینا ویا مجتمع مسکونی یاس و غیره است و یا دارای شهرک های جدیدی است که بعد ازانقلاب شکل گرفته اند که نظیر زیباشهر زاهدان است و یا دارای کریم آباد و یا اسماعیل آباد و شیرآباد و حسین آباد و همت آباد و کوی امام خمینی و محله گرگیجی ها. و شهرک دره پنج شیر ویا شهرک غدیر شهر ویا شهرک برق و یا شهرک مهرشهر و یا دهکده ورزشی است و یادارای کوی فرهنگیان و کوی آب و برق و کوی راه آهن و کوی پلیس و کوی نظام پزشکی و شهرک جوشکاران و یا شهرک گاوداران است و یا دارای محله گاراژها و کارگاه های صنعتی ویا کوی 80 دستگاه و یا محله بابائیان ویا محوطه انبارهای عمومی زاهدان است که به محلات قدیمی زاهدان امروزه اضافه شده اند ودر دوره پهلوی شکل نگرفته بودند . و بعلاوه رتق و فتق اداری زاهدان هم صرفا برای اشتغال زائی سکنه خود آن شهر نمی باشد و بلکه بخاطر مرکزیت استانی باید در زمینه کشاورزی به کل استان خدمات بدهد ویا بهبود زراعی به 5625 روستای استان بلوچستان بدهد و یا در بهینه سازی آب آشامیدنی روستاها بدهد و یا در خدمات درمانگاهی روستاها باید بدهد و یا در تثبیت اقتصادی روستاها ویا در بهبود کارکرد اقتصادی آنها باید نقش بازی بکند و یا دانشگاه ها و مدارس زاهدان هم باید خدمات دهی فنی و یا علمی لازم را به سکنه این روستاها و یا شهرهای حاشیه ای استان بدهد و یا سازمان برنامه این استان هم باید با همکاری دانشگاه های مهم ایران ، انواع برنامه ریزی بهبود اقتصادی و یا کشاورزی و یا تجاری کل استان را در نظر بگیرند و به ویژه توسعه اقتصادی حاشیه مکران. و یا بشاگرد یا برای روستاهای کم آب زابل داشته باشند و یا به تثبیت اقامت دائمی در این روستاهای متزلزل بپردازند، زیرا با تقسیم بلوچستان ایران و بلوچستان پاکستان از همدیگر و یا با تقسیم اراضی زابل از خاک ها واز دهات جنوب افغانستان است که با سیاست های انگلیسی ها اتفاق افتاد که از همدیگر تفکیک شدند،و دیگر نظام سابق ییلاق- قشلاق قبایلی این مناطق بهم ریخت و یا اقتصاد متحرک قدیمی آنها بهم ریخت که اقتصادی مکمل همدیگر ویا در دو سوی مرزها داشتند و لذا در روند یکجا نشینی امروزین بلوچستان دارای 5625 روستای حومه پذیر شده اند که به دلیل فقدان آبدهی کافی روستاهایش دارای مشکل است و یا به دلیل کوهستانی بودن اغلب معبرهای سخت کوهستانی دهاتش و یا به دلیل هوای گرم ویا اراضی کشاورزی اندک روستاهایش و یا به دلیل معیشت دهی قلیل اش  ،به جمعیت روستایی آن فشار وارد می کند و یا مشکلات فراوانی را برای معیشت آنهاتولید می کند . ولذا بدون برنامه ریزی دقیق علمی و یا فنی  هم مشکلات عمیقی برای آنها تولید خواهد کرد و بعلاوه تجمع آنان در شهرهای زاهدان و یا ایرانشهر و یا چاه بهار ویا زابل نیز مشکل گشای مسئله اشتغال زائی آنان نیست  وچرا که امروزه" 6 حوزه آبریز" این5 562 روستای استان بلوچستان درتنگنامی باشد و بدلیل آنکه در مرزهای آن سوی بلوچستان هستند و یا در مرزهای خارج از استان بلوچستان هستند و یا در ناحیه برون استانی کرمان ویا هرمزگان و یا درناحیه خراسان جنوبی واقع اند ویا برخی از حوضه های آبریزش بی ثمر به دریای عمان میریزند که نظیرآبریز باهوکلات و یا حوضه آبریز رابج وکهیر وسدیج وگابریک وجگین و غیره است که بدون آنکه به آبیاری های  کافی566 روستای چاه بهار و یا کنارک منجر بشوند  وبی حاصل به آب دریای عمان می ریزند و لذا سکنه روستاهای محروم این استان را در ناحیه مکران و غیره با مشکل روبرو ی سازد . و بعلاوه با قطع آب رودخانه های هلمند در کشور افغانستان که به رودخانه هامون پوزک  می ریخت ویا در نزدیکی شهر زرنج افغانستان وجنب مرز ایران بود و یا با قطع آبر ودهای که به هامون گودزره. وجنب مرز افغانستان و ایران می ریخت و یاقبلا باعث تغذیه سفره های منابع آب زیرزمینی زاهدان و یا میرجاوه میشد وآنها را قبلا تامین می کرد و یا با روند قطع آب های رودکال و. خاشرود و یا رود خش.. و یا هاروت رود افغانستان  که به دریاچه هامون صابری و در جنوب افغانستان می ریخت و یا ادامه آن هامون صابری نیز در شمال زابل بود ویا تداومش در خاک ایران بود ولی امروزه 853 روستا هایی اطراف زابل که در چند دهستان آن هستند و با خشکسالی روبرو شده اند زیرا کشاورزی اغلب این دهات مختلف زابل  نیزقبلا با آبیاری نهرهای سنتی "از این " سیلابهای هامون صابری" و یا" هامون هیرمندی" و یا" هامون پوزک "و در این ناحیه بهره مند می شدند .ولی امروزه روستاهای چند دهستان پشت آب و یا شیب آب و یا دهستان میانگنگی و بخش نارونی ویا شهرکی شهرستان زابل را امروزه با مکلات عمیقی روبرو ساخته است که حداقل 278 آبادی آن مستقیما به آبیاری نهری دائمی متکی بودند و یا 36 آبادی آن نیز به نهر فصلی این ناحیه متکی بودند که بر اثر آب های سیلاب فصلی در آن نهرها جریان یافت ولی امروزه دچار مشکل است و احتمال دارد که با سیاست جدید جمهوری اسلامی   بهبود یابد که با اختصاص مبالغی از پول "صندوق توسعه ملی ایران" به لوله کشی های آبیاری منظم کشاورزی این نوع دهات سیستان و یا در استفاده از ذخایر آب اندک آن و یا برای عدم تبخیر شدنش در مجرای لوله ها و یا در روند اقدامات محیط زیست روستاهایش ویا در بهسازی زراعی دهاتش که کمبودهای آب دهات آن را برطرف بکند تا حدودی حل بشود و بعلاوه روستاهای شهرستان خاش و یا زاهدان نیز که اغلب متکی به چاه های عمیق ویا نیمه عمیق بودند و یا متکی به قنات بودند که از آب های زیرزمینی متکی به کوه تفتان ویاچهار طرفش را مصرف بهره وری کشاورزی می کردند ولی چونکه آبدهی این چشمه ها و یا چاه های عمیق ویا قنوات  اطراف زاهدان وخاش نیز کم بازده بود ولذا امکان زراعت و یا باغداری گرمسیری آن نیز به مخاطره افتاده است و نیز به دلیل استقرار دائمی ویااسکان اجباری از دوره پهلوی به بعد که دیگر رمه داری و اقتصاد متحرک ییلاق – قشلاقی نیز برای طائفه بلوچ وجود نداردو لذا 688 روستا و یا مزرعه شهرستان خاش نیز با تنگنا روبرو است و یا اقتصاد 576 روستا و مزرعه شهرستان زاهدان نیز با مشکل روبروشده است که 428 روستای آن متکی به آبهای زیرزمینی بودند و یا در چند دهستانش متکی به سیلاب های فصلی بود که بصورت سیلاب لار و سیانجاه.. بود که از مرز ایران خارج می شدند و یا بصورت سیلاب زیارت بود که وارد "هامون گراگی.". و در شمال زاهدان می شود و یا به صورت سیلاب نخل آب و یاسیلاب ماهی ویا سیلاب شور و یاسیلاب چشمه در چندین دهستان حومه زاهدان بود که از صحاری عبور می کردند و به حوضچه ای در کویر لوت می ریختند و یا درناحیه شهرستان خاش و بصورت سیلاب های فصلی "گزو." بود و یا بصورت سیلاب های فصلی "رودخانه تودلینگ." بود که به هامون جنب کوه زمان ریخته می شد و یا به "هامون چاه غیبی"..جنب خاش ریخته می شد و یا در شهرستان سراوان  بودکه کوه هایش به موازات کوه تفتان است ولذا حوضه آبریز خارجی برای این شهرستان سراوان ویا روستاهایش بوجود می آورد و لذا" رودخانه تلخاب" این شهرستان و یا" رودخانه جالق". و" رودخانه پسکوه". و" رودخانه ماشکیل "و ."رودخانه سمیش "این شهرستان نیز و پس از عبور از دره های کوهستان های پیچ در پیچ این شهرستان سراوان و بدون نفع رسانی آبیاری به انواع روستاهایش، از مرز ایران خارج شده ویا در آن سوی مرز ایران و پاکستان و به "هامون ماشکیل پاکستان "می ریزد . و همین طور وضع" رودخانه های شاهی کور" است و یا بصورت"رود خانه  مهن تنگ" و رودخانه گازر ویا سرباز است که از جنب شهرهای سرباز و یاراسک بلوچستان می گذرد و تنها برخی از دهات اطراف این شهرهای کوچک را آبیاری می کند و مقداری نیز در سد پیشین. انباشته می شود که از پول" اصل چهار ترومن" ساخته شده بود و از آن ناحیه نیز به صورت رودخانه باهوکلات. و در لبه مرز ایران و پاکستان و از"ناحیه دشتیاری" حرکت کرده و در حالی که تبخیر می شود و یا روستاهای معدودی در اطرافش می باشد، به خلیج گواتر می ریزد.

و تنها در شهرستان ایرانشهر بلوچستان است که روستاهایش اراضی مساعدی دارد و یا روستاهایش از رودخانه دائمی بمپور و شاخه هایش بهره مند شده و از جمله از شاخه "کارواندار این رودخانه ".بمپور.. بهره مند می شود و مقداری از آب آن نیز پس از شهر ایرانشهر و در سد بمپور. انباشته می شود و یا 1985روستای ایرانشهر و یا نیک شهر و یا سرباز یا راسک وقصر قند ودهات دهستانهای فنوج و چانف و بنت... و غیره را بهره مند ساخته که جمعیت روستایی ساکن دهاتش، بیشتر از دهات کوچک دیگر نواحی بلوچستان هستند و یا چاه عمیق و نیمه عمیق هم در نواحی روستاهای ایرانشهر نیز بیشتر از نواحی دیگر بلوچستان هستند و یا قنوات و مرزعه های جدیدش و یا باغداری گرمسیری آن نیز زیادتر می باشد و لذا از 1985 روستا و یا مزرعه این نوع نواحی وحدود 1112 آبادی این منطقه ایرانشهر ویا دهستان های چانف وفنوج. و بنت و .بمپور. و لاشارو و غیره متکی به آب رودخانه های دائمی. هستند و یا متکی به رودخانه های فنوج و شکیم. و کاجو. و بنت. و گازر بوده و لذا فایده بیشتری به دهات این نواحی بلوچستان می رسانند ولی باید به ساماندهی بیشتر این نوع نظام آبیاری آنها هم پرداخت . ویا در حالی که از 957 آبادی ناحیه سراوان و یا جالق و غیره ،. امروزه حدود 525 روستایش کم جمعیت  هستندو یا بقیه اش خالی از جمعیت هستند ولذا علیرغم آب های جاری کوهستانی  اش ، اغلب روستاهایش کوچکش  وصرفا با آب چاه های..دستی و یابا چشمه های کوچک سیراب می شوند و یا روستاهای چاه بهار ویا کنارک هم . همین وضع وجود دارند که رودخانه های فصلی مکران از کوه های شکل هشت مانند کوهستان بشاگرد نشات. می گردد و یا از دامنه کوهستان های کم ارتفاع جنوب ایرانشهر نشات می گیرد و یا از اطراف دامنه کوههای  راسک وسرباز نشات می گیرد و بدون آنکه سیلابهای جاری اش حدود 566 روستای این دو شهرستان را به فایده کشاورزی برساند و یا به فایده آبیاری ُسکنه روستایی برساند و صرفا در اراضی پست و یا غیر مرغوب ساحل مکران ویا در حاشیه دریای عمان جاری شده و بی فایده به دریای عمان می ریزد که نظیر رودخانه باهو کلات. و رودخانه .فصلی گوگر. و رودخانه گاجو. و سرگان وکهیر وبیر. و یا رابج وبندینی.. و دستگرد است ویا در آن سوی ناحیه مکران. و بطرف بندر جاسک هم رودخانه های سدیج و گابریک. وجگین وشریفی وماران ورازنی و غیره قرار دارد . و تنها برنامه ریزی های دقیق عمرانی و یابا ایجاد سدهای خاکی و یابا بهبود آبرسانی روستائی و کشاورزی اش است که می تواند چشمه های کوچک و یا قنوات و یا چاه های عمیق و یا نیمه عمیق این 5625 روستای بلوچستان و یا مزرعه ها استان سیستان را احیاء دوباره بکند. که برنامه ریزی آن هم بعهده استانداری بلوچستان است و یا  بعهده سازمان برنامه این استان است و یا بعهده متخصصان برنامه ریزی دانشگاه های کشور و تحقیقات آنها می باشد و گرچه سواحل دریای عمان و مکران برای امور بندری و یا جهت ایجاد اسکله های کنارک ویا چاه بهار مفید است ویا می تواند که راه های تجارت دریائی را بهبود ببخشند ولی بدون آفریدن  هر گونه رفاه به سکنه چندین هزار روستای محروم این نوع مناطق بلوچستان ومکران ، انواع توسعه شهری وبندری این  نوع نواحی  ساحلی هم چندان مفید نخواهد بود که تنها حاشیه نشینی شهری را درشهرهای چاه بهار و یا در بندرکنارک و در سواحل دیگر خلیج چاه بهار و خلیج پزم و.. آن افزایش می دهد و در حالی که ایام قدیم هم روستاهای ساحلی اش متکی به ماهیگری سنتی از دریای عمان بودند و یا متکی به حصیربافی و یا به تجارت سنتی متکی بودند که دربازارهای محلی دشتیاری و یادر چاه بهار بلوچستان عمل می کردند و نظیر شمل. بازار بود و یاآبادی میدو بازار وسلور بازار ویا کندوبازاربود ویالله بازار بود و یا شکر بازار و عمید بازار و یا غلام محمد بازار و یا کموبازار بود و یا مرادبازار و میابازار و یا ملوک بازار و یا یارمحمد بازارو ولی محمد بازار و غیره بودند . که کالاهای بندری را به نواحی دیگر این استان می رساندند .و در اواخر دوره پهلوی نیز با رواج کشاورزی ویا باغداری مدرن و در برخی از مزرعه های شخصی گرمسیری این استان ویا در دهستان های بمپور. و دلگان. وفنوج وبنت و لاشارو دهستان مسکوتان ایرانشهر و یا در دهات دهستان های قصر قند و راسک و نیک شهرو سربازو اطراف خاش بوجود آمدند که به زراعت جدیدمنجر شدند و یابه باغداری گرمسیری در روستای مزبور می پرداختند ولی همچنان با مشکلات مختلفی روبروهستند که امید است با بهبود برنامه ریزی های منطقه ای بلوچستان، از مشکلات آنها  هم کاسته بشود.