ایران شناسی - قوم شناسی - جامعه شناسی

کرمان و تحولات شهرسازی آن در دوره پهلوی

از:دکتر محمد خالقی مقدم- جامعه شناس شهری

در آغاز دوره پهلوی، کرمان دارای شش دروازه شهری بود که برای شهرسازی جدید کرمان، قلعه شهر و دروازه هایش فرو ریختند و به این شش دروازه کرمان در دوره قاجاریه، کتاب جغرافیای کرمان و در ص 104 خود و سفرنامه چریکف و سفرنامه ژنرال سایکس و غیره اشاره کرده اند و هر چند در دولت های قدیمی ایران شهر کرمان دارای دروازه های متعدد بود که آن دولت های سابق ساخته بودند ولی از بین رفته بود و تنها در دوره قاجاریه شش دروازه توسط حاکمان شهر کرمان، بازسازی شده بودند که شامل دروازه مسجد در شرق کرمان بود که چونکه در جنب مسجد جامع مظفری و در میدان کنونی مشتاقیه کرمان بود و به جاده زاهدان وصل می شد لذا  به آن دروازه مسجد کرمان هم می گفتند و دومی در بالاتر از آن ناحیه قرار داشت که به نام "دروازه ناصری" نامیده می شد که در دوره ناصرالدین شاه ساخته شده بود و سومی در شمال کرمان قرار داشت و دروازه گبری بود که در محله زرتشتیان کرمان قرار داشت که به دروازه خراسان هم مشهور بود که از راه کویر و آبادی زرند وصل می شد و دیگری "دروازه سلطانی" در غرب کرمان بود که به جاده یزد وصل می شد و از دوره شاهرخ باقی مانده بود و دیگری "دروازه باغ" بود که به آن دروازه ارگ هم می گفتند و دلیلش آن بود که در جنب میدان ارگ گنجعلیخانی بود و دیگری در جنوب شهرکرمان بود که به نام "دروازه رق آباد" (ریگ آباد و مزرعه ریگ اباد) نامیده می شد که به  جاده جوپار کرمان وصل می شد و حصار کرمان که حدود ده کیلومتر بود و محلات قدیمی کرمان هم و بجز چوپان محله کرمان و غیره در دوره قاجاریه در دورن این قلعه قدیمی شهر و درون دروازه هایش قرار داشتند و بنابر مستندات تاریخی مختلف اغلب این دروازه های کرمان و قلعه های ششگانه آن در دوره قاجاریه و از جمله دروازه ارگ کرمان و توسط ابراهیم خان ظهیرالدوله حکمران کرمان و در سال 1225 هجری و یا در دوره فتحعلیشاه ساخته شده بود و یا به نقل منابع تاریخی دروازه مسجدجامع کرمان هم ودر نزدیکی میدان مشتاقیه کنونی کرمان بود و یا دروازه ناصری بالاتر از آن ناحیه را اسماعیل خان وکیل الملک قاجاریه ساخته بود که حاکم کرمان بود و در سال 1280 هجری بازسازی می نماید . و بعلاوه وی "دروازه خراسان کرمان" را هم در این دوره تاریخی تعمیر می یابد و همچنین فرد دریچارد در سفرنامه اش به کرمان و در دوره تاریخی مزبور و در ص 249 کتابش می نویسد که 5 کیلومتر از خرابه های شهر قدیم کرمان خارج از شهر جدید واقع شده است و بعلاوه وی در خاطراتش به "کاروانسرای هندی کرمان" و به عمارت کنسول گری انگلیس در کرمان اشاره می کند و همچنین در مورد این خرابه های قدیمی کرمان هم باید اشاره کرد که در دوره ساسانی دژ نظامی ساسانی و در بالای کوه غار صفای کرمان و به نام "قلعه شاه اردشیر" بود و گذری تنگه ای داشت که به "قله کوه قلعه دختر کرمان" وصل می شد که متعلق به حاکمان ساسانی بود و ژنرال سایکس هم به آنها اشاره کرده است و یا آتشکده کرمان و محله زردتشیان کرمان و باغ زریسف زردتشتیان نیز در دامنه این قلعه دختر قرار دارد و وقتی سلجوقیان کرمان را گشودند و در آن دوره تاریخی "محله ترک آباد کرمان " را بناگذاری کردند و به نقل ص 1588 مرآه البلدان مسجد ملک کرمان از بناهای قا ورد بن جغری بیگ سلجوقی می باشد و یا به نقل ص 22 تاریخ افضل در عصر ارسلانشاه سلجوقی ششمین نوه قا ورد ابن شهر کمال توسعه یافت و زنش "کاروانسرای کوی یزدی های کرمان"  را بناگذاری کرد و مدرسه ملک محمد و نیز مقبره خواجه اتابک و خواجه نظر و گنبد سبز و مدرسه ترکان خاتون نبیره قارود از آثار این دوره تاریخی سلجوقی و خوارزمشاهی بوده که امروزه آثار این "محله ترک آباد دوره سلجوقی کرمان" در دو طرف خیابان شهید چمران کرمان و بالای خیابان دکتر شریعتی قرار دارد ودر اوائل دوره پهلوی هم که قلعه شهر خراب شد و نیز بلدیه کرمان در سال 1310 شمسی قلعه گبری کرمان را خراب کرد و بجای آن قلعه قدیمی، خیابان ولیعهد  و یا خیابان  ابوحامد را در شمالی ترین بخش این محله سلجوقی کرمان ساختند و وقتی آل مظفر هم کرمان را گشود مسجد جامع مظفری خود را در نزدیکی دروازه شرقی کرمان ساخت که دروازه پررفت و آمد به شهرهای دیگر کرمان بود . و مدرسه جمال عمری کرمان و بازار مظفری (بازار میوه فروشان کنونی جنب مساجد جامع کرمان و احتمالا بازار جنب آن و مسجد پامنار این ناحیه از آثار دوره آل مظفر کرمان است که در محدوده میدان مشتاقیه می باشد) و وقتی صفویه هم به کرمان دست یافتند . قرار شد که زرتشتیان در خارج از قلعه کرمان باشند لذا افغانی ها هم در پایان دوره صفویه آن محله زردتشتی ها را در حمله به کرمان ویران کردند و بعلاوه صفویه این بار بجای ناحیه شرقی شهر کرمان که بازار آل مظفر بود . ناحیه غربی کرمان را به مرکزیت بازارکرمان انتخاب کردند  و "گنجعلیخان زیک"،  میدان ارگ صفوی و بازار ارگ و حمام گنجعلیخان را در دروازه غربی کرمان ساخت .و سلطان محمد معمار یزدی هم بناهای آن را در سال1007 هجری طراحی شهری کرد و کاروانسرای گلشن کرمان هم در دوره صفویه و حکومت گنجعلیخان و از محل موقوفات گنجعلیخان بوجودآمدویابا سعی عبدالباقی تاجر کاشانی بودکه در کرمان صفویه ساخته شد و هرچند در دوره افشاریه و زندیه هم تحولاتی در شهرسازی کرمان دیده نمی شود و فقط "نظر علی خان زند" باغ نظر خود را در ارگ ساسانی خارج شهر کرمان ساخت ویا  تخت دریا قلی بیک هم در همان ناحیه متعلق به عصر افشاریه است ولی بعدا حاکمان قاجار فاصله میان "بازار شرقی کرمان" را که متعلق به آل مظفر بود و "بازار غربی کرمان" را که متعلق به دوره عصر صفویه بود از وسط به همدیگر وصل کردند و لذا ابراهیم خان ظهیرالدوله حاکم قاجار در این ناحیه، حمام و قیصریه خود را در عصر قاجاریه ساخت و یا مکان توپخانه و قورخانه خود را در باغ گلشن این ناحیه مرکزی قرار داد . و سردار محمد حسین قاجار و نایب الحکومه قاجار و یا ابوالقاسم خان گروسی سردار هم در دوره قاجاریه هم عمارات و بناهایی در این ناحیه مرکزی بازار کرمان ساختند و تا اینکه در ایام بعدی و در ایام حکومت ناصرالدین شاه ، هم اسماعیل خان وکیل الملک در سال 1280 هجری کاروانسرای وکیل و یا مسجد وکیل  خود را در این ناحیه مرکزی بازار کرمان ساخت و یا دروازه های کرمان و قلعه های آن را بازسازی نمود و لذا بازار شاهی اولیه دوره فتحلیشاه قاجار کرمان که در محله ترک آباد سلجوقی کرمان بود، و رواج داده شده بود را تعطیل کردند که به نام کوچه فتحلیشاهی امروزی است که به خیابان ابوحامد و شهید چمران امروزی کرمان وصل  می شود .

لذا در اواسط عصر قاجاریه، این  نوع بازار جدید قاجاریه و در وسط دو بازار صفویه و آل مظفر شکل گرفت و یا کاروانسراهای متعدد آن در این مکان و در دوره قاجاریه شکل گرفت که در وسط بازار گنجعلیخانی قرار داشت و موسوم به حمام و قیصریه و مدرسه ابراهیم خانی قاجاریه است و سپس کاروانسرای وکیل الملک می باشد که در فاصله سال های 1277 الی 1284 هجری بود که حاکم کرمان آن ها را ساخته بود و در هر حال به نقل ژنرال سایکس : در ابتدای جنگ اول جهانی و در این دوره تاریخی در درون این 6 دروازه کرمان، تنها 5 محله خواجه خضر بود ویا محله قطب اباد و یا محله میدان قلعه و یا محله شاه عادل کرمان و یا سه محله فرعی دیگر هم بود که شامل : محله گبری و یا محله کوچه ماهانی و بعلاوه محله معیرجوب مویدی نیز در ناحیه غربی میدان ارک و یا در خارج قلعه کرمان بود . که عمارات ایالتی و تلگرافخانه و اداره قشون هم در حوالی آن ناحیه قرار داشت ویا باغ نسبتا وسیع عمارت استانداری را تشکیل می داد (ماخذ ص 225 سفرنامه ژنرال سایکس) و احتمالا ناحیه مزبور کرمان همان است که حسنعلی خان سردار، باغ ناصری هفت در کرمان را نهاده بود وتاسیسات آن را به قلعه قدیمی کرمان اضافه کرده بود و امروزه ساختمان قدیمی فرمانداری کرمان هم در این ناحیه است و نیز ساختمان مایکرویو (عمارت قدیم تلگرافخانه کرمان) و یا اداره گذرنامه ویا اداره ثبت احوال دوره رضاشاه در این محوطه ی باغ ناصری است ویا اداره فرهنگ و معارف آن دوره تاریخی کرمان و یا اداره مالیه (دارائی) و اداره عدلیه کرمان ( یعنی دادگستری دوره رضاشاهی واقع بود) و یا ساختمان قشون دوره رضاشاهی بود که دردو طرف خیابان قدس است و شامل مهمانسرای امروزی ارتش کرمان و یا بیمارستان آن ارتش و یا موزه نظامی کنونی (و باشگاه افسران قدیم) و یا واحد مهمات و اسلحه خانه ارتش و یا دژبان لشکر شرق ایران در آن ناحیه باغ ناصری قدیم قرار دارد بعلاوه ساختمان بلدیه قدیم  و یا شهرداری امروزه کرمان نیز در تقاطع خیابان های سپه و قره نی کنونی است که مدتی هم در دوره احمدشاه نیز به مقر پلیس جنوب ایران اختصاص یافت که به ریاست ژنرال سایکس بود و در پشت این ناحیه باغ ناصری نیز در دوره رضاشاه باغ ملی بوجود آمد و نیز کارخانه نساجی خورشید هم در آن ناحیه شکل گرفت که امروزه به کتابخانه ملی کرمان تبدیل شده است ویا در پشت آن ناحیه هم ساختمان استادیوم ورزشی سلیمی کیا و یخدان مویدی  قرار گرفته است که در حاشیه شهر کرمان دوره قاجاریه می باشد و به نقل سفرنامه خانیکوف، چوپان محله کرمان هم در همین خارج شهر و در غرب قلعه کرمان بود و نیز به فصل 16کتاب مرآه الوقایع مظفری که در دوره مظفرالدین شاه به محله خیابان کرمان نیز اشاره دارد .

در هر حال کتاب الماثرو آلاثار دوره ناصری مستندات بیشتری از وضعیت ساختار شهری کرمان در دوره ناصرالدین شاه دارد و یا بدست می دهد که در سال 1268 هجری (یعنی در سال پنجم جلوس ناصرالدین شاه) قبلا احداث قناتی در کرمان اتفاق افتاد که کافی برای تمام شهر، در آن دوره تاریخی بود (ماخذ ص 92 الماثر و آلاثار) و نیز به نقل ص 94 کتاب مزبور، تعمیر برج و باره شهر کرمان بدست محمد حسن خان حکمران کرمان و در سال 1268 هجری بود . و نیز احداث باغ ناصری در سمت دروازه ارک شهر دار الامان کرمان بدست محمد خان سردار حاکم آن ولایت و در سال 1268 هجری بود و احتمالا امروزه این باغ ناصریه قطعه قطعه شده و در دو طرف خیابان عدالت کنونی کرمان که مقابل میدان ارک گنجعلیخان است و به مقر فرمانداری کنونی کرمان ویا به مکان ساختمان عدلیه و مالیه و پست و تلگراف و یا مایکروویو و اداره ثبت احوال و اداره فرهنگ و معارف و اداره گذرنامه و یا نظمیه سابق کرمان تبدیل شده است و در دوره ناصری فقط باغ ناصری نامیده می شد و در جنب دروازه ارگ دوره صفویه واقع بود و نیز به نقل ص 100 همین کتاب الماثر و الاثار در دوره ناصرالدین شاه، محمد اسماعیل خان وکیل الملک کرمان رباطات و حمامات و کاروانسراهای معتبر در کرمان و در سنه 1279 (و سال شانزدهم جلوی همایونی) ساخت و نیز به نقل ص 101 همین کتاب المآثر و الآثار، در سال هفدهم جلوس همایونی، هم اسماعیل خان وکیل الملک  حاکم کرمان بنای بازار جدید قاجاریه را گذاشت و یا جامع معتبر و وسیع را در کرمان براه انداخت که به احتمال زیاد در همان فاصله میان بازار آل مظفری و بازار آل صفویه بود که بوسیله بازار قاجاریه مزبور خود پر کرد و لذا بازار گنجعلیخان را از غرب شهر کرمان به بازار مظفری در شرق آن شهر وصل نمود که امروزه بعنوان بازار وکیل الملک و کاروانسرای وکیل است و یا مسجد آقاعلی و غیره در حنب بازار مظفری و در بازار سنتی کرمان است و از میدان ارگ گنجعلی خانی و بطرف جنوب شهرکرمان هم کوچه بازاری کشیده می شود که "کاروانسرای هندی ها" در آن محل بود یا "کاروانسرای کوزه گران" و کاروانسرای حاجی مهدی بود و در امتداد کوچه بازارقدیمی آن ناحیه قرار داشت که به "بازار قلعه محمود" و یا بلوار قلعه در محله عادلشاه قدیمی کرمان وصل می شد و از محلاتی است که احتمالا قدمتش به دوره تیموریان و آل مظفر و غیره می رسدکه تاریخ حسنی و در دوره قراقویونلو معمولا در مورد این محله بحث کرده است و در دوره پهلوی هم خیابان ششم بهمن و یا خیابان امام خمینی کنونی کرمان، آن محله دوره آل مظفری و قراقویونلو و تیموری را به دو بخش شمالی- جنوبی تقسیم کرد و هم اکنون نیز مسجد عادلشاه  نیز در این محله کرمان است و به دروازه ریگ آباد کرمان وصل می شود که نزدیک مزرعه های ریگ آباد شهر بود که به جاده شهرهای راین و رابر و جیرفت و گلبافت کرمان وصل می شود و این دروازه ریگ آباد را هم در سال 1314  شمسی بلدیه کرمان و در دوره رضاشاهی خراب کرد و احتمالا امروزه در جنب میدان علی ابن ابیطالب کنونی قرار دارد که بعدا خیابان رضاشاه کبیر را در محل قلعه مزبور بنا می کنند که امروزه به نام خیابان آیت اله مدرس وخیابان مطهری نامیده می شود و بعلاوه اسماعیل خان نوری وکیل الملک و به نقل ص 104 در خارج شهر کرمان هم که متعلق به باغ نظر خان زند بود این باغ نظر زندیه را دوباره احیاء کرد و نیز مسجد ملک کرمان را تعمیر کرد که قبلا ملک قاورد سلجوقی ساخته بود ولی ویران شده بود و توسط شهاب الملک حکمران کرمان تعمیر می شود (مآخذ ص 1588 مرآت البلدان) و نیز در این دوره قاجاریه وی مدرسه مظفری راکه تلی از خاک شده بود تعمیر می کند و یا به نقل ص 111 الماثر و آلاثار تعمیر عمارت کرده و یا باغ گلشن کرمان را در بازار مزبور و توسط نصره الدوله فرمانفرما، و درسال 1300 هجری تعمیرش انجام گرفت و نیز به نقل ص 675 همین کتاب الماثر و آلاثار، شبستان مسجد جامع مظفری که تلی از خاک شده بود و یا باغ بزرگ ریگ آباد خارج شهر کرمان  را هم ساخته ویا کاروانسرای هندی بازار را در دوره ناصرالدین شاه احیا کرد. (ماخذ 675 الماثر و آلاثار)

و هر چند در دوره فتحلیشاه که بازارچه سنتی قبلی و در روبروی خیابان بازار قدمگاه و در ناحیه محله ترک آباد سلجوقی امروزی در آن سوی خیابان جدید دکتر شریعتی می باشد پایه گذاری کرده بود ولی چون بعدا متروک شده بود و تا زمان ناصرالدین شاه کرمان دارای حاکمان قاجاری متعدد بود که به اسامی آنها اشاره نمی شود ولی یقینا از سال 1313 هجری به بعد تحولات زیادی درشالوده شهری کرمان بوجود آمد که وقتی ناصرالدین شاه، عبدالحسین میرزا فرمانفرما را به حکومت کرمان گماشت تا امنیت بیشتر کرمان و بلوچستان را بوجود آورد که ضمیمه ایالت کرمان در دوره قاجاریه شده بود و وی به تقویت فرقه شیخیه در کرمان و ماهان پرداخت و یا باغ زیبای شاهزاده را در بقعه ماهان کرمان پایه گذاری کرد و نیز به نقل ص 125 و ص 227 کتاب زندگی نامه عبدالحسین میرزا فرمانفرما، وی کارخانه صابون سازی را در شهرکرمان و کارخانه قالی بافی را در شهرکرمان پایه گذاری کرد ویا اصلاحات اقتصادی و نوآوری هایی در شغل قالی بافی سکنه کرمان بوجود آورد که به اشتغال سکنه این شهر و صدور آن به خارج کشور منجر شد و نیز شال بافی کرمان هم که از قدیم در کرمان معروف بود و با شال های کشمیری برابری می کرد را تقویت نمود و در اواخر دوره حکومت ناصری و حکومت مظفرالدین شاه هم محصولات ارسالی به ایران و از طریق هندوستان و کمپان هند شرقی افزایش می یابد . و نیز در این دوره تاریخی است که ژنرال سایکس که ازطرف انگلیسی ها مامور امنیت بلوچستان پاکستان می شود و یا مسئول ناحیه مرزی ایران و خلیج فارس است و لذا با فرمانفرما در شهر کرمان آشنا می شود که علاوه از حکومت کرمان، اداره بلوچستان ایران را هم از طرف شاهان قاجار به عهده اش گرفته بود و نیز در این دوره تاریخی شاهان قاجار املاک زیادی در استان کرمان و بعنوان املاک خالصه در اختیار خود داشتند که به فرمانفرما سپرده بودند و به نقل ص 103 کتاب خاطرات فرمانفرما محمد ولی میرزا پسر سوم فرمانفرما هم اداره املاک کرمان را بدست داشت و لذا فرمانفرما برای برقراری امنیت کرمان و املاک زیادش، اقوام شقاقی آذربایجان را بجای فوجهای قدیمی کرمان به این شهر کرمان آورده و یا سلیمان میرزا را فرمانده سپاه کرمان کرده و یا بیوک خان سرهنگ را مسئول قورخانه کرمان نمود. و یا ثریا فرمانفرما فرزندش مرکز معلولین کرمان را پایه گذاری کرد و نیز محمود خان کرمانی را بعنوان حکیم باشی کرمان نمود و یا اولین مریض خانه کرمان را با 200 تخت ساخت که به نقل ص 115 کتاب مرآه الوقایع مظفری، نواب الایاله در غیبت فرمانفرما ، بهجت الملک بود و وی را بجای خود در کرمان نصب کرده بود و لذا او هم در داخل ارگ کرمان این نوع مریض خانه کرمان را و برای فقرای کرمان ساخت و نیزبه نقل ص 207 خاطرات ژنرال سایکس در سال 1894 کنسول گری انگلیسی در کرمان ساخته شد و یا ژنرال سایکس بعنوان نخستین کنسول انگلیس در کرمان منصوب شد و از آن به بعد بود که نفوذ تجارتخانه های انگلیسی در کرمان زیادتر می شود و یا گمرک و تلگرافخانه انگلیسی در کرمان ساخته می شود و یا انجمن مرسلین کرمان و به نقل ص 238 کتاب خاطرات ژنرال سایکس در کرمان ساخته می شود که با مسیو هنری کارلس بود و یا مستر بلاکت کشیش مسیحی که به همراه ژنرال سایکس به کرمان آمده بود (ص 362) و یا به نقل ص 240 همان مآخذ،گمرک شهر کرمان در کرمان ساخته می شود و نیز به نقل ص 240 همان کتاب، رعایای بریتانیا در کرمان اکثرا هندوها بودند که در کاروانسرای هندوهای کرمان ساکن بودند که به بازار چهار سوق کرمان وصل می شد و پایه گذاری کردند (ماخذ ص 240 خاطرات ژنرال سایکس) و یا به نقل ص 114 کتاب جغرافیای کرمان وزیری ، در کاروانسرای حاجی سید جواد امام جمعه کرمان این دوره تاریخی کرمان اکثرا تجار هنود (هندی ها) بودند و یا در کاروانسرای حاجی آقاعلی کرمان ، تجار مجوسیه و یهودیان کرمان بودند که با انگلیسی ها تجارت می کردند و یا در کاروانسرای چهارسوق کرمان اکثرا تجار مجوس کرمان بودند و یا در تیمچه بازار وکیل الملک کرمان هم که معروف به تیمچه روس ها بود (مآخذ ص 114 کتاب  جغرافیای کرمان وزیری) که توسط بانک استقراضی روسیه و در دوره اواخر حکومت ناصرالدین شاه اداره می شد و همگی تجارت شهر را بدست گرفته بودند . و حق گمرک را در قرارداد با شاهان قاجاریه از آن ها می گرفتند و نیز در این دوره تاریخی رابطه فرمانفرما و ژنرال سایکس به شدت گرم گرفته بود، زیرا به نقل ص 137 کتاب گاهشمار روابط ایران و انگلیس در سال 1916 میلادی سرپرسی سایکس درخواست کرد که تعدادی اسلحه و یا مهمات در اختیار فرمانفرما، حاکم کرمان قرار داده شود و نیز وی  در راس نیروهایش به قوای فرمانفرما پیوست که بر ضد آلمانی ها وارد عمل در کرمان شود و لازم به ذکر است که در این دوره تاریخی، سوگمایر آلمانی و به همراه 16 نفر آلمانی در جنگ جهانی اول وارد کرمان شده بود و می خواستند که مردم کرمان را در جنگ اول جهانی، بر علیه فرمانفرما و ژنرال  سایکس انگلیسی بشورانند که با مقاومت آن دو نفر روبرو شدند و نیز در این دوره تاریخی انجمن مسیونری در کرمان تاسیس شد و یا فرقه شیخیه نیز به ریاست پسر حاج محمد کریم خان وآقاخان کرمانی و شیخ احمد روحی کرمانی و دیگر افراد و در دوره بعد از مشروطیت و در کرمان تقویت شد که صفحات 52 و 53 و 854 ، 939 کتاب مرآه الوقایع مظفری به تاسیس فرقه آنها در شهرکرمان دوره قاجاریه اشاره می کند . و بعلاوه زرتشتیان نیز که در این دوره تاریخی از تعصب حکام قاجار ستم می دیدند و لذا روابط گرمی با انگلیسی ها در کرمان بوجود آورده  بودند و از جمله به نقل ص 114 کتاب گاهشمار روابط ایران و انگلیس در این دوره تاریخی 100 زرتشتی کرمان به کنسول گری انگلیس در کرمان پناه بردند. (ماخذ ص 114) که برخی آن زرتشتیان از متمولین کرمان بودندو جکسون در سفرنامه اش به ایران ازاین نوع زردتشتیان ایران در سفرنامه اش حمایت می کند.

و نیز به نقل ص 365 کتاب مرآه الوقایع مظفری، در این دوره تاریخی، یعنی در سال 1897 میلادی میزان واردات ایرانیان از خلیج فارس و از طریق شهر کرمان هم افزایش یافته بود که نفوذ ژنرال سایکس را در شهر کرمان افزایش می داد و به شهرهای داخلی ایران می کشاند و از جمله ص 367 کتاب مرآه الوقایع مظفری در مورد وقایع سال 1297 میلادی می نویسد که مال التجاره که در این تاریخ، از خارجه به خلیج فارس می آمد . 36 کرور و سیصد و هشتاد و دو هزار و دویست و هفتاد روپیه بود . و از آن جمله 24 کرور و سیصد و هشتاد و دو هزار روپیه از انگلیس بود . و علاوه از هندوستان شش کرور و سیصد و سی شش هزار و یکصد روپیه بحساب آمده است (ماخذ ص 365 مرات الوقایع مظفری ) و در همین ایام بود که بعد از وقوع جنگ اول جهانی و در فاصله شروع حکومت احمدشاه که در دوران کودکی اش اتفاق افتاد و تا سال 1305 شمسی که 24 سال حکومت وی در دوران اواخر قاجاریه در ایران بود. اوج اقتدار پلیس جنوب در شهر کرمان بود و یا دوایر و پادگان های آنها در ایران  تاسیس شد که اکثرا از سربازان هندی بودند و در شهر کرمان هم مستقر بودند و کتاب عملیات در ایران، به آن وقایع کرمان در دوره مزبور اشاره دارد .

و همانطوری که گفتیم به نقل کتاب منتخب التواریخ در قاجاریه و بعد از رفتن فرمانفرما از شهر کرمان که بعد از مرگ ناصرالدین شاه ودر سال 1313 هجری اتفاق افتاد و سپس در دوره ی بهجت الملک در سال 1314 هجری در کرمان و سپس در دوره ی حسنعلی خان امیر نظام در سال 1317 هجری و آنگاه در دوره ی آصف الدوله در سال 1317 هجری و سپس در دوره ی حسام الملک زین العابدین خان قره گزلو در کرمان و سپس در دوره ی سالار الملک پسر امیر نظام گروسی و در سال های 18- 1317 و سپس  در حکومت علاء الملک محمودخان میرزا در سال 1319 که حاکم کرمان در دوره مظفر الدین شاه و غیره شده بود  و نیز در دوره عزیزالله ظفر السلطنه در سال 1320 هجری و سپس در دوره ی  رکن الدوله علیقی میرزا در سال 1324 هجری که حاکم کرمان شد لذا او با آشوب های وسیعی روبرو بود که در دوره ظفر السلطنه و رکن الدوله علینقی میرزا و بر اثر درگیری های فرقه شیخیه کرمان که زیاد شده بودند و با طرفداران مذهب رسمی شیعه در کرمان در گیر شده بودند و حوادث مشروطیت نیز آن را تشدید می نمود و لذا اوضاع کرمان روز به روز  آشفته تر می شد که ناچار شدند برای بار دیگر فرمانفرما را به حکومت کرمان بفرستند.

و در این دوره تاریخی و به نقل ص 228 کتاب ژنرال سایکس ، جمعیت کرمان 50 هزار نفر بود . و فقر و فاقه در آن شهر بشدت زیاد شده بود ولی  شغل قالی بافی که فرمانفرما پایه گذاری کرده بود و در کرمان رواج خوب یافته بود و شرکت های خارجی هم به آن دامن می زدند و تا حدودی فقر آنان را حل می کرد . لذا سفرنامه ژنرال سایکس در صفحات 233 و 234 کتابش می نویسد که : قالی کرمان در این دوره تاریخی به بازار قاهره و انگلستان می رفت و یا به نقل همین صفحات در کرمان این دوره تاریخی، 1000 الی 3000 دستگاه قالی بافی دایر شده بود که در زیر خانه های خشتی گنبد دار مخروبه آن شهر به این شغل می پرداختند و لذا در دوره رضاشاه این نوع شغل قالی بافی کرمان به اوج شکوفائی خود رسیده بود . که استاندار کرمان در دوره رضا شاه در سال 1320 شمسی از میزان زیاد این شغل در خود شهر کرمان و در اشتغال شهرهای حومه اش یاد می کند که باعث شده بود که قالی کرمان را به آمریکا هم صادر بکنند. (ماخذ: کتاب  ایالات و ولایات دوره پهلوی) و نیز به نقل ص 302 "کتاب زیر آفتاب سوزان" در دوره آشفته احمدشاهی، سردار ظفر، حاکم کرمان در دوره مزبور بود و نیز به نقل ص 261 کتاب،  یک سال در میان  ایرانیان که از نایب چاپار کرمان و باغ ملاسروش کرمان یاد می کند و بعلاوه در کتاب عملیات در ایران وکتاب پیش بسوی شرق و کتاب جنگ جهانی در ایران هم از حوادث کرمان این دوره یاد می کنند و نیز ص 102 "کتاب دیده ها و شنیده ها" در عصر احمدشاه خود نیز در ص 102 از شاهزاده امیراعظم در حکومت کرمان یاد می کند و نیز در همین دوره تاریخی احمدشاه و بر اساس مفاد ص 7227 کتاب خاطرات عین السلطنه که از  عزالممالک بعنوان پیشکار مالیه کرمان و در دوره قاجاریه یاد می کنند که از نخستین ادارات مالیه شهرهای ایرانی بود و یا به نقل ص 188 کتاب، زمانه و کارنامه عباس میرزا فرمانفرما از اداره قشونی کرمان یاد می شود و بعلاوه کتاب "خاطرات سید محمد کمره ای" نیز در این دوره تاریخی، از آصف الدوله کرمان و یا رفعت الملک بعنوان وکیل های کرمان در  همان مجلس شورای ملی دوره نخست وزیری وثوق الدوله در ایام حکومت احمدشاه یاد می کند .که با همدستی آن نوع وکلای مجلس قرارداد رویتر را تثبیت کرده بود.

و با آغاز حکومت رضاشاه هم قلعه قدیمی کرمان و درپایان دوره قاجاریه ،یعنی در سال 1307 شمسی و برای شهرسازی جدید و جهت ورود ماشین سواری و خیابان کشی های جدید به آن معابر فرو ریخت و لذا دروازه گبری کرمان به این دوره تاریخی در شمال این شهر و در دوره رضاشاه و برای شهرسازی جدید کرمان فرو ریخت و  در سال 1310 ش و به دستور بلدیه کرمان تخریب گردید و یا دروازه ریگ آباد هم در جنوب کرمان و در سال 1314 ش توسط بلدیه کرمان تخریب گردید و نیز خیابان کشی های دوره پهلوی اول در کرمان شکل گرفتند.

و بعلاوه در دوره رضاشاه، کتاب خاطرات سلیمان بهبودی و در ص 113 خود از استاندار شدن تیمورتاش در کرمان و به مدتی یاد می کند و بعلاوه در ص 412-411 کتاب مزبور هم از اقامت سه روزه رضاشاه در شهر کرمان و در اواخر حکومتش یاد می شود که به جزیره موریس تبعید می شد و یا در سال 1320 شمسی یاد می کند که در باغ ابوالقاسم کرمان، رضا شاه اقامت می کند و بعلاوه می نویسد که سرهنگ جلوه رئیس بهداری کرمان و در این تاریخ به ملاقات رضاشاه می رود و بعلاوه بر اساس مستندات ص 412 کتابش از سرهنگ موسوی و بعنوان رئیس ستاد لشکر کرمان در سال 1320 شمسی یاد می کند و نیز در ص 174 و 196 کتابش از میرزا شهاب نماینده مجلس کرمان در دوره رضاشاه یاد می شود و بعلاوه "کتاب سی سال با رضاشاه در قزاقخانه" هم در ص 270 خود از مهذب الدوله کاظمی استاندار کرمان و در دوره رضاشاه یاد می کند و نیز در ص 261 کتاب مزبور از باغ سروشیان زرتشتی و کیانیان زرتشتی کرمان یاد می کند که از متمولین کرمان ، در دوره رضاشاه بودند و یا در ص 256، از تیپ نظامی کرمان و در ص 259- 260 کتابش، از نظام وظیفه در کرمان یاد می شود و یا در ص 261 از پست خانه کرمان در دوره رضاشاه یاد می شود و نیز در همین ص 261 کتاب مزبور می نویسد که عمارت و باغ سابق تلگرافخانه ، محل سکونت انگلیسی ها در کرمان بود .

و بعلاوه "کتاب مدارس ایرانی در خارج" نیز در دوره پهلوی هم در سال 1306 الی 1307 شمسی است که از وجود پنج مدرسه ملی دخترانه در کرمان در دوره رضاشاه یادی می کنند و یا  در ص 241 کتاب مزبور یاد می کند که 286 نفر دانش آموز دختر داشت و بعلاوه یک مدرسه خارجی هم در کرمان بود که 106 شاگرد دختر داشت . و نیز ص 709 کتاب یادداشت های سیاسی ایران، جلد نهم نیز در سال 1309 الی 1312 شمسی از مدرسه دخترانه جامعه مسیونری کرمان یاد می کند و یا "کتاب تاریخ روزنامه نگاری ایران" هم در دوره مزبور و در ص 277 خود از دو دبیرستان جم کرمان و یا دبیرستان پهلوی کرمان یاد می کند و یا "کتاب انجمن ها و مجامع مذهبی در دوره پهلوی اول" هم در ص 212 خود از مدرسه صدر کرمان در این دوره تاریخی و از مدرسه جامعه تعلیمات اسلامی کرمان در این دوره تاریخی یاد می کند.

و نیز  کتاب "ایالات و ولایات عصر رضاشاه " در فاصله سال های 1300 الی 1320 شمسی هم و در ص 87 خود از رضا افشار  و در سال 1310 شمسی و بعنوان والی ایالت کرمان یاد می کند که تقاضا از دربارپهلوی  داشت که یک رئیس بلدیه لایق و یا مهندسی باسواد به شهر کرمان بفرستند که بتواند به شهرسازی بافت کهنه و یا ویران کرمان و باقی مانده از دوره قاجاریه بپردازد و نیز در این صفحه کتاب مزبور می نویسد که بدون کوبیدن شهر ویا تبدیل این آشیانه حیوانات، کرمان آباد نمی شود،زیرا جمعیت کرمان فوق العاده فقیر و بیچاره هستند . و یا در مورد آب آشامیدنی شهر کرمان هم پیشنهاد دارد که از سد قدیمی هلاکو استفاده شود که در مزرعه سعیدی بالای شهر کرمان است و یا در ص 117 کتاب ایالات هم می نویسد که باید آب های زمستانه آنها را جمع آوری کنند و به کرمان آورده شود و نیز از آب رودخانه دهنه غار کرمان استفاده شود که به کویر می رود و یا در مورد فضای سبز شهر کرمان هم می نویسد که باید به احیای فضای سبز کرمان پرداخته شود و لذا در ص 120 کتاب مزبور می نویسد که اگر درختکاری مناسب در شهر کرمان انجام نشود هوای شهر کرمان گرد و خاک و فاسد و غیرقابل تحمل می گردد.

و یا در مورد فقر سکنه و تجارت سکنه اش و نیز در مورد خالصجات دولتی کرمان، در سال 1310 شمسی یاد می کند و از تجارتخانه کیانیان کرمان و از قاسم آقا معین التجار کرمان در ص 118 و از سروشیان و کیانیان و بعنوان متمولین شهرکرمان در کتاب مزبور یاد می کند . و نیز از تبدیل کارخانه های قالی بافی کرمان یاد می کند که متعلق به شرکت های خارجی است و در ص 125 آنرا یادآوری می کند و یا در ص 126 کتابش از ضرورت تاسیس یک کارخانه نخ ریسی در شهرکرمان و برای نخ های قالی بافی یاد می کند و نیز از ضرورت تشکیل یک شرکت سهامی از تجار کرمان و در ص 127 کتاب مزبور یاد می کند و لذا از دربار پهلوی تقاضای ارسال چند نفر گیلانی و برای پدیده کاشت درخت توت در شهر کرمان دارد و یا جهت استفاده از برگ های آن درخت توت در صنعت ابریشم بافی تقاضا دارد . و همزمان با تحولات شهرسازی کرمان در دوره رضاشاه هم درختکاری وسیع در شهرکرمان رواج می یابد که خوشبختانه امروزه شهر کرمان  و به دلیل داشتن منابع آبی لازم و از نظر فضای سبز مشکل شهری ندارد . زیرا از همان موقع هم فضای سبز شهری کرمان خوب مورد توجه قرار می گیرد زیرا "کتاب سی سال با رضاشاه در قزاقخانه" در ص 260 خود می نویسد که در این دوره تاریخی خرید چندین هزار درخت و جهت فضای سبز خیابان های کرمان انجام گرفت. و چونکه کوچه های کج و موج کرمان هم فقط برای گذر کاروان های شتر مناسب بودند ولی برای تردد ماشین ویا وسایل نقلیه جدید جواب نمی دادند لذا از سال 1307شمسی هم خیابان های جدیدی در کرمان شکل گرفت و توسط بلدیه دوره رضاشاهی در شهرکرمان انجام گرفت که از جمله تاسیس میدان مشتاقیه در ابتدای  خیابان شاهپور بود که  شروع شد و در این دوره تاریخی کشیده شد که امروزه به نام خیابان دکتر شریعتی نامیده می شود و نیز ادامه آن خیابان هم بنام خیابان پهلوی نامیده شد و بعلاوه از میدان مشتاقیه بطرف جنوب شهر کرمان و دروازه ریگ آباد هم خیابان شاه کرمان کشیده شد که امروزه به نام خیابان میرزای کرمانی نامیده می شود و یا دروازه ریگ آباد در سال 1314 ش و توسط کارکنان بلدیه کرمان تخریب شده و یا در مسیر خندق و قلعه قدیمی جنوب شهر کرمان، خیابان رضاشاه کبیر کرمان نیز در سال 1310 شمسی کشیده شد و یا دروازه گبری و خراسان آن شهر تخریب شد و یا خیابان ولیعصر و خیابان ابوحامد در مسیرخندق و قلعه های شمالی کرمان شکل گرفتند و در دو ناحیه غرب کرمان نیز دروازه سلطانی خراب شد که احتمالا در ناحیه اطراف یخدان مؤیدی بود و تخریب شد و یا دروازه ارگ نیز که در جنب میدان ارگ گنجعلی خانی بود و یا جنب باغ ناصری هفت دری بود قطعه قطعه شده و خیابان کاظمی در آن ناحیه کشیده شد که خیابان دوره پهلوی بود و امروزه به نام خیابان قدس نامیده می شود و در دوره استانداری مهذب الدوله کاظمی کشیده شده است و بعلاوه چندین ادارات مهم دوره رضاخانی، نظیر ساختمان های اداری مالیه و یا اداره عدلیه و یا اداره معارف کرمان و یا اداره نظمیه و اداره حکومتی (فرمانداری کنونی خیابان عدالت) و یا اداره پست خانه و تلگرافخانه و یا اداره ثبت احوال در اراضی این باغ وسیع دوره ناصری و در غرب شهر کرمان شکل می گیرند و یا در ادوار بعدی هم بخشی دیگر از ادارات مهم کرمان و در محوطه بالای این خیابان های قدیمی فلسطین و قدس و متصل به محوطه میان میدان شورا و میدان عاشورای کنونی انتقال می یابد که نظیر اداره برق منطقه ای کنونی کرمان است و یا ساختمان سازمان صنایع و معادن کرمان است و یا ساختمان دانشگاه صنعت آب و برق شهید عباسپور کنونی کرمان است و یا مصلای کرمان و کانون های فرهنگی رشد و ایرانمش و اندیشه اسلامی و غیره کنونی هستند و بعلاوه خیابان ناصریه کرمان هم که احتمالاً به دروازه ناصری دوره قاجاریه وصل می شدند و از میدان مشتاقیه کرمان به طرف شمال کرمان و در دوره پهلوی کشیده شده بود که امروزه بنام خیابان شهید باهنر نامیده می شود و نیز در دوره پهلوی خیابان تهران کرمان و در ادامه خیابان پهلوی آن شهر ادامه می یابد که به فلکه آریامهر کرمان منتهی می شد و امروزه به نام میدان آزادی است و در امتداد خیابان دکتر بهشتی نامیده می شود و نیز در دوره پهلوی، خیابان های سلاخ خانه و خیابان فردوسی کرمان هم کشیده می شود که ادامه آن بطرف شمال غرب کرمان و به نام خیابان ارجمند و یا خیابان شهید رجائی امروزی نامیده می شود .

و نیز در دوره پهلوی خیابان ششم بهمن و تا میدان ششم بهمن کشیده می شود که امروزه به نام میدان شهدای انتظامی نامیده می شود و در امتداد آن هم خیابان سعدی بود که تا باغ نشاط کرمان ادامه داشت. و به این باغ نشاط کرمان و در برخی از سفرنامه ها و منابع تاریخی اشاره شده است و نیز خیابان خواجوی کرمان است که از جنوب کرمان تا محل سازمان برنامه و بودجه کرمان کشیده می شود و بعلاوه خیابان سرباز است که امروزه به نام بلوار سرباز نامیده می شود در دوره پهلوی کشیده شد و بطرف جاده زاهدان و بم می رود و در جنب این بلوار هم مجتمع صنایع غذائی و کارخانه آرد صاحب الزمان و شرکت سهامی سردخانه کرمان قرار دارد و یا خیابان شهاب الدین سهروردی در دوره پهلوی و از میدان ششم بهمن آنروزگار بطرف مزرعه ریگ آباد ادامه می یابد و در جنوب خیابان خواجه نیز در دوره پهلوی، خانه سازی های منظم شهری ساخته می شود و یا کوچه های شطرنجی شکل گرفتند و در بالای خیابان کاظمی و یا فلسطین امروزی نیز این نوع خانه سازی ها بوجود می آید و یا با ساخت محله مهدیه کرمان و یا محله خانوک کرمان نیز که از آثار شهرسازی دوره پهلوی می باشند و نیز در شهرسازی دوره پهلوی هم جریان آب شرب شهری کرمان و در روند قنات های قدیمی کرمان دگرگون شدند که به نقل صفحات مختلف کتاب جغرافیای کرمان احمدعلی خان وزیری، قبلاً قنات های غسان و قنات فاطی و قنات گرم و قنات محله و قنات محمدی و قنات پیرئ و قنات سالک و قنات حسنی و قنات ده پاکار و قنات سعید آباد و قنات کوثریه و قنات مستوره و قنات مویدی بودند که آبیاری شهری کرمان قدیم توسط آنها انجام می شد ولی بعداً مصرفی آب شرب شهری و آب قنات های کرمان دگرگون شدند و بلدیه کرمان آب رسانی آن را دگرگون نمود و به ویژه بعد از سال های 1340 اقدام به لوله کشی شهری کرد و امروزه تاسیسات جدید تصفیه خانه آب کرمان و در میدان پژوهش کرمان و یا در ایستگاه پمپاژ تصفیه خانه کرمان و جنوب کرمان از آن جمله هستند.

و همچنانکه رضا افشار که حاکم قبلی کرمان در دوره رضاشاه بود و گزارشی از اقتصاد قدیمی کرمان و قالی بافی و خالصجات کرمان در دوره مزبور بدست می دهد و یا از فقر و فاقه کرمان در این دوره تاریخی بحث می کند و یا به دلیل تنگناهای شغلی سکنه کرمان بحث می کند.

کتاب انجمن های بلدی ، تجار و اصناف دوره پهلوی هم در فاصله سال های 1300 الی 1320 شمسی هم از 1700 دستگاه قالی بافی کرمان در دوره مزبور یاد می کند که به مرور زمان به مشکل دچار شده و تعطیل می شدند و تنها 35 نفر آنان که باقی مانده اند و به دربار نامه می نویسند که در ص 146 همین کتاب آمده است و یا در ص 235 کتاب انجمن های بلدی و تجار و اصناف دوره پهلوی اول روزنامه "هیات اتحادیه اصناف کرمان "یادشده است که در موردخیابان جدید الاحداث کرمان یاد می کند که در سال 1306 شمسی در کرمان کشیده شده است و نیز در ص 350 همین کتاب از ضرورت اعزام متخصصین گمرکی و اجازه صدور قالی های انبار شده در بندرعباس ودزدآب( زاهدان .قدیمی) تاکنون 5 ماه است که نتیجه از صادرات آن گرفته نشده است و به دربار رضاشاه نامه نوشته بودند و تقاضای آن را داشتند که زیادتر از این محموله های مزبور را در گمرک نگه ندارند .

و نیز در همین ص تقاضای اعزام متخصصین گمرکی را کرده بودند و یا در ص 131 همین کتاب انجمن اتحادیه اصناف کرمان تقاضای ابقای معین الشریعه معاون عدلیه کرمان را در مقام مزبور را کرده بودند تا مشکل آنان را حل بکند و امروزه هم مرکز اتحادیه فرشبافان کرمان، در بلوار باستانی پاریزی کرمان و به نام شرکت سهامی فرش ایران هنوز باقی است  و بعلاوه در اسناد این دوره تاریخی از. فردی به نام دین یار زردشتی در دوره رضاشاه یاد شده است که انحصار خریدطلای کرمان را در اختیار خود و در حدودسال 1310 شمسی داشت و یا در ص 188 کتاب مزبور از اداره ارزاق کرمان و در ص 1208 از اداره نظمیه کرمان در دوره رضاشاه یاد شده است.

و بعلاوه در مورد اقتصاد شهر کرمان گزارش کریت هاکس است که در سال 1311 و در بازدید ازشهر کرمان می نویسد که در کرمان فقط یک درشکه و چند ماشین بسیار فرسوده وجود داشت که تنها دو درصد از جمعیت 50 هزار  نفری کرمان از نظر فقر نکبت بار و جهل در امان بودند و ما از کنار توده های متعفن زباله و گداهای ژنده پوش بی شماری گذشته و یا کتاب "موقعیت تجار و صاحبان صنایع ایران در عصر پهلوی "هم در ص 39 خود می نویسد :بسیاری از کارگاه های کرمان مربوط به یک تاجر است و تمام شهر درگیر فعالیت قالی بافی است که به آمریکا صادر می شود و بعلاوه ص 51 همین ماخذ از ارباب کی خسرو شاهرخ که از زرتشتیان متمول کرمان در این دوره تاریخی است یاد می کند و همین ماخذ نیز در ص 32 کتابش می نویسد اقتصاد کرمان در دست حدود 300 نفر هندی است که این تجار، پول های کلانی قرض می دهند و صرافانی صاحب نفوذ و متمول بودند و آنها دوستانی در بمبئی و سند و پنجاب و بلوچستان و نیز کاروانسرای مستقل در کرمان داشتند . و نیز در ص 32 همین ماخذ ذکر می کند که دفتر مرکزی تجار هند و در تابستان در شهر کرمان بود  ودر زمستان نیز در شهر بندرعباس  بودو نیز شعبانی در سایر شهرهای استان کرمان داشتند . ودر همین دوره تاریخی است که خانواده کیانیان کرمان که زرتشتی بودند و از مالکین باغات پسته کرمان بودند و به نقل ص 57 همین کتاب در این دوره تاریخی ودر عصر رضا شاهی ،خانواده های آگاه و امین و مرشد و برخوردار که با هم خویشاوندی داشتند و در کرمان سالهای 1315 الی 1317 شمسی ،دو شرکت تجاری زدند و به فعالیت در مورد خشکبار وکتیراوکیسه  و پسته ،به تجارت  میپرداختند . و نیز از این دوره تاریخی به بعد است که پسته کاری در باغات اطراف کرمان و در شهرهای زرند و رفسنجان و غیره رواج می یابد و یا خانواده آگاه ،نهال کاری آنها را در روستاهای کرمان رواج فرهنگی می دهند و نیز به نقل ص 65 کتاب مزبور، غلامرضا آگاه در آذر ماه 1314 شمسی به کرمان می رودو شعبه ای از تجارتخانه اش را در آنجا دایر می کند و نیز به نقل ص 66 همین کتاب موقعیت تجار و صاحبان صنایع ایران عصر پهلوی است که می نویسد: غلامرضا آگاه ،سال ها در دوره رضاخان رئیس انجمن شهر کرمان و نایب رئیس اتاق بازرگانی کرمان بود و بعلاوه به نقل ص 66 همین کتاب علی آگاه هم مدیر عامل کارخانه سیمان  کرمان در دوره پهلوی بود و نیز به نقل ص 252 همین کتاب، این نوع کارخانه سیمان کرمان در سال 1341 شمسی و با نقش حاج محمدتقی برخوردار در جنب کرمان دایر گردید  ودر آن کارخانه سیمان، خانواده آگاه و امین و ابوالقاسم سهام دار بودند و از جمله کارخانجات دایر شده کرمان در دوره رضاشاه کارخانه خورشید کرمان است که یک نوع کارخانه نساجی بود که در حاشیه شهر کرمان و در خیابان خورشید آن  شهر بود و یا در جنب استادیوم ورزشی. که امروزه سلیمی کیا خوانده می شود  ویا با400 نفرکارگر این کارخانه نساجی ایجاد گردید و به این کارخانه خورشید دوره رضاشاه در ص 292 و 101 کتاب "موقعیت تجار و صاحبان صنایع عصر پهلوی "اشاره شد  ه است و نیز ص 104 کتاب مزبور در این باره می نویسد :که کارخانه خورشید در سال 1314- 1313 در شهر کرمان و با سرمایه 270 هزار تومان تاسیس گردید و به نقل ص 116 همین ماخذ :احمد یزدان پناه و ابوالقاسم هرندی و محمود رفسنجانی ومحمد ارجمند کرمانی و کیخسرو کیانیان و مهدی حکیم زاده و محمد علی تدین و دکتر علی ایرانی ،از موسسان آن بودند و یا ماشین آلات آن در سال 1315 وارد شده و در سال 1316 شروع به کار گردید و در سال 1339  هم کارخانه خورشید کرمان  وبه علت بدهکاری زیادش و عدم پرداخت پول هایش متوقف گردید و امروزه ساختمان قدیمی آن کارخانه به کتابخانه شهر کرمان تبدیل شده است که بیمارستان ارجمند نیز در پشت محوطه آن قرار دارد و در ادوار بعدی دوره پهلوی هم "کارخانه ریسندگی و بافندگی ماهوت به پوشش کرمان" و  درشهرک قائم کرمان و یا کارخانه نساجی بافته های کرمان و کارخانه کرمان ریس در خیابان آیت الله صدوقی جایگزین آنها شده است و بعلاوه به نقل ص 104 کتاب "موقعیت تجار و صاحبان صنایع "در سال 1317 شمسی، شرکت سهامی کتیرای کرمان و با سرمایه 720 هزار ریالی در کرمان تاسیس گردید که آقایان آگاه و ابوالقاسم هرندی و شهریار و داودی آن را تاسیس کردند و در سال 1316 شمسی و در زمینه تجارت پنبه و خشکبار و کتیرا و چای عمل می کردند و لازم به ذکر است که به نقل ص 121 "کتاب گذشته چراغ راه آینده "،در دوره رضاشاه تیپ نظامی کرمان و به لشکر تبدیل شد که سرتیپ سیاهپوش ،ریاست آنرا بعهده داشت که امروزه بقایای پادگان دوره رضاشاه مزبور،به مهمانسرای ارتش و یا  به دژبانی لشکر جنوب شرق ایران و موزه نظامی که قبلا باشگاه افسران بود تبدیل شده و یا به اسلحه خانه و مهمات ارتش و یا به بیمارستان ارتش  ودر دو طرف خیابان قره نی و سپه کرمان تبدیل شده اند و بعد از وقوع جنگ جهانی دوم هم در سال 1325 شمسی و به نقل ص 393 کتاب "گذشته چراغ راه آینده "سردار فاخر حکمت ،استاندار کرمان  دردوره دولت قوام السلطنه شد و نیز با پایان جنگ دوم جهانی و آغاز طرح اصل چهار ترومن ،سازمان برنامه و بودجه در کرمان شکل گرفت. که بر مبنای ص 168 اسناد اصل چهار ترومن ،احداث راه کرمان به بندر عباس در سال 1331 شمسی و با پول های اصل چهار ترومن سرمایه گذاری شده بود و نیز به نقل ص 385 همین ماخذ اعزام هنرآموزان کرمان  به دانشسرای کشاورزی شیراز با پول اصل چهار ترومن ،انجام گرفت و یا به نقل ص 666 همین ماخذ ،تکمیل نساجی دستی کرمان با پول اصل 4 ترومن بود و یا تاسیس مرکز برق کرمان با پول اصل 4 انجام گرفت که ص 67 کتاب مزبور به آن مسائل اشاره دارد و نیز به نقل ص 487 کتاب اسنادی از مطبوعات ایران و دولت کودتا در سال های 34- 1333 تربتی فرماندار کرمان و در این دوره تاریخی بود و نیز به نقل ص 442 کتاب خاطرات قائم مقام الملک رفیع ،سرگرد سخائی ریاست شهربانی کرمان را در دوره مصدق به عهده داشت و نیز به نقل همین کتاب سرتیپ امان پور فرمانده لشکر کرمان در این دوره دکتر مصدق بود و یا حزب زحمت کشان دکتر بقایی نیز در کرمان ودر این دوره تاریخی  ،دفتر داشت و نیز به نقل ص 15 "کتاب حزب ایران نوین به روایت اسناد ساواک "(ج5) در دوره مزبور شیرخوارگاه فرح کرمان و یا اداره عمران کرمان و یا رادیو کرمان شکل گرفتند و نیز به نقل ص 231 و 219 کتاب "تکنوکراسی. و سیاست گذاری اقتصادی ایران در دوره پهلوی "که از بیمارستان کرمان در این دوره تاریخی یاد می کند و یا از شرکت سهامی صنایع کرمان یاد می کند و لازم به یادآوری است که غیر از بیمارستان دوره مظفری کرمان که ذکر شد وبعلاوه ص 219 کتاب جغرافیای کرمان نیز به بیمارستان مرسلین کرمان نیز در همین دوره تاریخی اشاره دارد  وبعدا بیمارستان های شفا و ارجمند ونوریه و غیره در کرمان شکل گرفتند که امروزه بالای سی – چهل بیمارستان و یا درمانگاه و مرکز اورژانس ،در کرمان وجود دارند که نظیر بیمارستان راضیه فیروز و یا بیمارستان سیدالشهدا و بیمارستان فوق تخصصی کبد  وریه و بیمارستان آیت اله کاشانی و بیمارستان حضرت فاطمه و بیمارستان الزهرا و شهید بهشتی و بیمارستان مهران و دهها کلینیک  دیگر بود        و بعلاوه در کرمان دوره پهلوی دوم ،تعدادی از متمولین پیدا شدند که به نقل کتاب معماران تباهی _جلد 5 –در این دوره افرادی در کرمان بودند که به سرمایه گذاری در تاسیسات تجاری و اقتصادی کرمان  میپرداختند که از آن جمله :خانواده ناصر ونظیر محمدناصر و  یامحمودناصر و یا خانواده ابراهیمی  بودندو یا منوچهر شهریاری و یا خانواده عامری ها و نظیر امان الله عامری و یا محمد فرزان عامری و یا محمود عامری بودند و یا خانواده ضیاء ابراهیمی بودند و(نظیر عیسی و احمد) و یا خانواده ارجمند  بودند و(نظیر احمد ارجمند کرمانی و یاعلی ارجمند و منوچهر ارجمند)  که امروزه بیمارستان ارجمند  کرمان متعلق به آنهاست.

و یا خانواده صنعتی  بودند و(نظیر محمد صنعتی که امروزه "بنیاد فرهنگی حاج علی اکبر صنعتی "در خیابان دکتر بهشتی کرمان و یا موزه هنرهای صنعتی معاصر از آن جمله است) و نیز خانواده اژدری ها ست که محمدحسین اژدری ،مدیر شرکت صنایع پشم کرمان بود و یا عباس اژدری  که مدیرعامل بازرگانی کرمان بود و یا خانواده سالار کلانتری بودند و (نظیر عزت اله سالار و یا حسین سالار و غیره )  وبعلاوه به نقل ص 104 کتاب" رجال عصر پهلوی و به روایت اسناد ساواک "بنیاد ارشام کرمان  بودو یا نهادهای اقتصادی که در کرمان ایجاد کرده بود و بعلاوه خانواده دیلمقانی و غیره بود که موسسه خیریه دیلمقانی  کرمان را ایجاد کرده بودند و یا به نقل ص 451 کتاب "ناگفته های روزگار پهلوی "که نقل می کند :آقای افضلی پور که تاجر کرمان ساکن تهران بود و در این دوره تاریخی ،تقاضای تاسیس دانشگاه کرمان را می کند و امروزه دانشگاه شهید باهنر کرمان (افضلی پور)  وبیمارستان افضلی پور و در بلوار دانشگاه کرمان و یا شهرک افضلی پور در بزرگ راه یادگار امام  ودر شمال غربی کرمان از آثار خیریه اوست و نیز به نقل صفحات 1156 الی 1163 کتاب" بازیگران عصر پهلوی محمود طلوعی" در دوره پهلوی ،استاندارانی نظیر :هرمز احمدی و  یافتح اله معتمدی و مصطفی درخشش و محمدعلی وارسته و محمود جم و مهدی فتوح و ابوالحسن پیرنیا و سردار فاخر حکمت و محمد مهدی شاهرخ و عبدالوهاب اقبال و عزت اله تیرانداز و رضا افشار و هوشنگ منتصری. و علی سهیلی وسعیدی فیروز آبادی ،از استانداران دوره پهلوی ،در کرمان بودند و نیز در دوره پهلوی ،قاسم رضائی در صنعت مس سرچشمه که دفتر آن در کرمان قرار داشت سرمایه گذاری کرده بود.

وهرچند امروزه ،تا حدودی مشکلات اقتصادی مردم کرمان و به دلیل پیدایش این نوع صنایع و تجارت  جدیددر کرمان حل شده است ولی هنوز به دلیل مهاجرت بی رویه از روستاها به شهر کرمان ،هنوز برخی محلات شهری کرمان ،و نظیرتوکل آباد وسلسبیل و یاسرآسیاب هنوز متعلق به قشر کارگری صنایع است و یا مشاغل کرمان امروزه به اندازه رشد جمعیتش تحول نیافته است و لذا مسافرکشی  هادر خیابان ها یش تا حدودی کمبود هزینه خانوار آنها را بزور برطرف می کند . ولی خانه های خشت و گلی کرمان و به مروز زمان و به ویژه در اطراف بازار در حال بازسازی است و یا مناطق مسکونی جدید در آن شهر در حال شکل گیری است .

و بعلاوه از دوران پهلوی دوم، دبیرستان ها و دبستان و هنرستان های کرمان روبه ازدیاد گذاشت و امروزه در اغلب شهرک های و محلات شهر کرمان چند مدرسه و دبیرستان وجود دارد و بعلاوه امروزه کرمان دارای 6 هنرستان و یک مرکز آموزش عالی فنی و حرفه ای است که شامل هنرستان حرفه ای شماره 2 کرمان  است و یا مرکز آموزش فنی و حرفه ای کرمان ویا فنی و حرفه ای الزهرا کرمان است و یا هنرستان و آموزشکده کشاورزی رضوان کرمان  است و یا هنرستان علوم و فنون و علوم ورزشی جهان پهلوان تختی  است و یا مرکز آموزش عالی فنی و حرفه ای حضرت فاطمه است و نیز حدود 38 الی 40 دانشگاه و دانشکده و مرکز آموزش عالی و موسسه آموزشی عالی غیر انتفاعی دارد که نشان می دهد اقبال مردم کرمان به آموختن در محلات مختلف آن زیاد ترشده است که نظیر دانشگاه شهید باهنر (افضلی پور) است و یا دانشگاه علوم پزشکی کرمان  است و یا دانشگاه آزاد اسلامی و یا پیام نور ودانشگاه جامع علمی و کاربردی و دانشگاه تحصیلات تکمیلی کرمان است و یا دانشگاه تربیت بدنی و علوم ورزشی است و یا مرکز تربیت معلم خواجه نصیر و دخترانه کرمان است و  یادانشگاه صنعت آ ب و برق عباسپور کرمان و موسسه آموزش عالی بعثت کرمان  است و یا موسسه آموزش عالی مهر کرمان و عرفان و یا فرهیختگان و یابهمنیار و مرکز آموزش علمی – کاربردی بلدالامین است و یامرکز آموزش و پژوهشی شرکت مخابرات و  یامجتمع آموزش عالی تربیت دبیر فنی شهید چمران کرمان و غیره می باشد .

و بعلاوه امروزه در اغلب محلات کرمان حداقل 43 سالن ورزشی و یا استادیوم ورزشی و یا مجموعه ورزشی – فرهنگی و یا باشگاه ورزشی و یا مجموعه بین المللی سوار کاری و یا سالن والبیبال و یا دوچرخه سواری وجود دارد که مهمتیرین آن ،استادیوم 30 هزار نفری کرمان و یا استادیوم سلیمی کیا و غیره است.

و بعلاوه از نظر اقتصادی هم 90 سال قبل مردم کرمان که برای اشتغال زایی خود مجبور به قالی بافی و یا شال بافی بودند  ولی امروزه تعداد زیادی کارخانجات در شهرک صنعتی کرمان و یا در محلات  مختلف آن شکل گرفته است که بخشی از ساکنان کرمان به اشتغال در آن صنایع می پردازند و نظیر کا رخانه ریسندگی و بافندگی ماهوت بهپوش کرمان در شهرک قائم است و یا کارخانه نساجی و بافته های کرمان در جنوب غربی شهر است و یا کارخانه کرمان ریس و یا صنایع پشم کرمان در خیابان شهدا است و یا کارگاه قالی شویی کرمان و یا شرکت تابان کرمان و یا بصورت صنایع غذایی است که نظیر انبار شرکت یک و یک است و یا محصولات غذایی نوبیاد و یا مرغداری توکلی و یا کارخانه نان ماشینی و یا کارخانه آرد و بسته بندی خرما و شرکت پسته میرزائی و صاحب الزمانی و یا سردخانه کرمان و یا به صورت صنایع سنگین است که نظیر صنایع لیفت تراک کرمان است و یا شرکت پمپ کار کرمان و یا صنایع الکتروپمپ و کارخانه تکنوآلیاژ و صنایع تولید لوله و پروفیل و شرکت تولید ورق کرکره و یا شرکت جهان موتور کوثر و و یا لاستیک سازی می باشد و یا شرکت قاسم ایران و یا چند کارخانه سنگ بری است و یا شرکت معادن ذغال سنگ کرمان و یا ذوب آهن کرمان است و یا شرکت های چاپ و بسته بندی و کاشی سازی و یا کارخانه بتون آماده است و یا شرکت پخش هجرت و یا داروپخش و مخابرات و شرکت برق و غیره است که در زمینه کشاورزی هم شرکت پسته میرزائی و تعاونی پسته رفسنجان و بسته بندی خرما و یا پشتیبانی امور دام و شیر پاستوریزه شرکت سهامی خدمات حمایتی کشاورزی است و یا مرکز تحقیقات کشاورزی کرمان و غیره است و بعلاوه چونکه کرمان در مرکز ارتباطات جاده ای میان مرزهای جنوب شرقی و جنوبی ایران است و با تجارت 31 استان دیگر ایران رابطه دارد و لذا امروزه تعداد زیادی شرکت باربری در اطراف جاده شهید آیت اله صدوقی کرمان مستقر شده اند که نظیر باربری آزادی و ایمان و تیزگامان و راه پیما و سعادت و حمل و نقل بهار و حقیقت و یا میهن بار نوید و یا امین و یا بصورت شرکت حمل و نقل بین المللی خلیج فارس و یا شرکت حمل و نقل بین المللی گندم و آرد ایران و یا شرکت حمل و نقل مکران و یا حمل و نقل دارو  دادوند ترابر و  یا شرکت حمل و نقل بین المللی آبادان و یا حمل و نقل بین المللی سوسنگرد و یا ترمینال باربری کامیون داران و یا ترمنیال پسته خندان و غیره است و نیز کرمان امروزه دارای راه آهن بوده و نیز 9-8 دفتر فروش هواپیمائی در خیابان های مختلف کرمان فعال هستند.

و بعلاوه از زمانی که کالبد شهرسازی کرمان از درون قلعه قدیمی و دروازه های ششگانه کرمان و 10-9 محلات ستنی آن بیرون آمده است و لذا امروزه کرمان دیگر دارای انواع شهرک های جدیدالاحداث می باشد و حداقل 34 شهرک جدیدالاحداث در کرمان شکل گرفته است که نظیر شهرک بزرگ الغدیر و یا شهرک افضلی پور و یا رضوان و باهنر و ایرانشهر و جماران است و نیز حداقل دارای 9 محله جدیدالاحداث و به نام کوی می باشد که به کارکنان ادارات و شرکت های مختلف تعلق دارد که نظیر کوی استانداری و کوی ذوب آهن و سازمان برنامه و فرهنگیان و شرکت نفت و سرجنگلداری و کارکنان بهزیستی و کوی استادان دانشگاه و کوی ارغوان و شهرک بانک صادرات و غیره است و در هر شهرک هم تعدادی سالن ورزشی و یا پارک و دبیرستان و درمانگاه و مجتمع فرهنگی و آموزش عالی دیده می شود .

و نیز در بخش غربی کرمان، تعداد زیادی مسکن مهر در حال ساخته شدن است و یا حداقل بالای 20 مجتمع مسکونی در کرمان بوجود آمده است که نظیر مجتمع مسکونی پاسارگاد و الهیه و ثارالله و سپهر و پارسیان و کارکنان مس سرچشمه و مجتمع مسکونی صبا و بعثت و سپیده و شهید باهنر و نوسازی مدارس و بهاران و یاس و فردوسی و امام حسین و پردیس و امام سجاد و خانه صبا و صدا و سیما و مجتمع مسکونی شرکت روغن نباتی و مجتمع مسکونی زیتون و غیره هستند و بعلاوه امروزه حاقل 25 محله جدید شهری نیز در کرمان شکل گرفته اند که نظیر اکبرآباد و یا طاهر آباد و (یا شرف آباد و قائم آباد و حاجی آباد و شهرک ولی عصر) و یا توکل آباد و یا محله مهدیه و خانوک و سرسبیل و سلسبیل و زیتون و شهرک ایرانمش فاز 1 و 2 و یا محله حکیم و محله باستانی پاریزی و یا محله پارادایس و محله با قدرت و یا شهرک رضوان و شهرک طباطبایی و شهرک امام رضا و صیاد شیرازی و پیروزی و یا میثم و الفجر و ابوذر و اروند شهر و شهرک مطهری و غیر هستند و از سوی دیگر در گذشته هم زرتشتیان کرمان محله ای داشتند که درپای کوه قلعه دختر کرمان بود و به آن محله گبران می گفتند که امروزه یخدان زریسف و آتشکده کرمان در اطراف این ناحیه و در جنوب میدان مشتاقیه قرار دارد و نیز در کرمان، کلیسایی به نام کلیسای پرنده مقدس، و در کرمان امروزی در جنب بیمارستان ارجمند دیده می شود و کاروانسراهای قدیمی کرمان هم که محل فرود آمدن کاروان های تجاری بود و امروزه تحول یافته­اند و به پاساژها و مهمانسراها و هتل ها و آژانس های مسافرتی و یا به ترمینال درون شهری و برون شهری تبدیل شده اند و از آثار قدیمی کرمان هم، یخدان زریسف و یخدان مؤیدی وگنبد جبلیه قبه سبز و مقبره مشتاقیه ومجموعه گنجعلیخانی و مسجد جامع مظفری و مقبره خواجه اتابک و مسجد ملک و مدرسه ابراهیم خانی و مدرسه حیاتی و چند موزه دیگر است که امروزه به نام موزه های جنگ و موزه سکه و موزه دیرین شناسی و موزه مردم شناسی شهید باهنر و موزه زرتشتیان و موزه مطبوعات و هنرهای معاصر صنعتی است که در کرمان امروزی دیده می شود و نیز تعدادی مجموعه فرهنگی و یا فرهنگنسراها و کانون های تربیتی – فرهنگی دیگر است و بعلاوه در هر محله هم تعدادی پارک وفضای سبز وجود دارد .