ایران شناسی - قوم شناسی - جامعه شناسی

            شهرسازی و شکل گیری محله عباس آباد اصفهان در دوره صفویه

از: دکتر محمد خالقی مقدم- جامعه شناس شهری

بافت تاریخی محله عباس آباد اصفهان از قدیمی ترین محلات شهری ایران است که در اصفهان دوره صفویه پایه گذاری شده و تاکنون ادامه دارد . که هم ابعاد سنتی شهرسازی و هم ابعاد جدید شهرسازی دارد و یا پایه شهرسازی آن در دوره شاه عباس اول در اصفهان گذاشته شد که به نام شاه عباس صفوی ،هنوز هم آن را محله عباس آباد اصفهان می خوانند. و لذا کتاب عالم آرا عباسی در ص 1111 کتابش به نحوه ساخت و ساز آن در جانب غربی بیرون شهر اصفهان اشاره دارد که چگونه شاه عباس آن را برای مسکن تبریزیان مهاجر به شهراصفهان ساخته بود و در برخی از منابع تاریخی هم آنرا" محله تبریز نو" می خواندند .

و بعدا شاردن در دوره شاه عباس دوم به این محله نوساز اصفهان در طی صفحات مختلفش اشاره دارد که چگونه تکمیل ویا ساخت و ساز شده بود و یا دو هزار خانه شیک و دوازده مسجد و نوزده حمام و 24 کاروانسراو پنچ مدرسه در این محله قرار داشت و یا در صفحات دیگر سفرنامه شاردن اشاره دارد که چگونه دهها منزل قصر گونه  ویااعیانی ویا متمولین شهراصفهان ،ودر دوره صفویه، چگونه در این ناحیه شهری اصفهان، ساخته شده بود؟ که به آن اشاره خواهم کرد .

لازم به ذکر است که، شهر اصفهان که در دوره شاه عباس اول و بعنوان پایتخت صفویه انتخاب گردید و لذا پایتختی شهر قزوین دوره شاه طهماسب اول، به شهر اصفهان ودر دوره شاه عباسی اول انتقال داده شد واز این رو، شهر اصفهان و تا قبل از آن تاریخ، تنها بقایای ویرانه ای از شهرسازی دوران سلجوقیان اصفهان بود که محلات سنتی آن شهر هم در درون یک قلعه شهری دایره مانند قرار داشت که در دوره تیموریان وقراقوینلو تخریب شده و تنها ویرانه های بافت بازار سنتی اصفهان  ودر مرکز این دایره گونه بود و چند دروازه داشت و یا چند برج خانه کبوتر  ودر اطراف این قلعه قدیمی و قبل از دوره صفویه اصفهان وجود داشت .  که بر جهای دروازه طوقچی اصفهان بود و  یا  دروازه   در دشت  بودویا دروازه نو ویا دروازه دولت ویا دروازه حسن آباد و دروازه کران ویا سید احمدیان ویا جویباره اصفهان،بودکه در محیط دایره گونه این قلعه قدیمی اصفهان واقع بود و شاه عباس در جنوب غربی  این قلعه قدیمی  اصفهان،ابتدا تنها محله شاهی اصفهان را ساخت ویا کاخ عالی قاپو را و یا کاخ چهلستون و میدان نقش جهان را ویا مسجد شیخ لطف الله ویا مسجد شاهی را و یا نقاره خانه و قیصریه بازار سنتی را و با تخریب خانه های قدیمی این ناحیه و در جنوب غربی این قلعه دایره گونه اصفهان  قبلی ساخت و یا در جنوب غربی قلعه قدیمی  مزبوراصفهان ساخت. و سپس خیابان کشی بزرگ چهار باغ اصفهان را و در بیرون قلعه قدیمی مزبور را ساخت و یاازناحیه دروازه دولت اصفهان و در جنوب این دروازه و بطرف شهر شیراز را ساخت و یا در بیرون  همان قلعه قدیمی اصفهان ،خیابانکشی نمود. که به نقل ص 544 و 545 کتاب عالم آرا عباسی . طول این خیابان کشی جدید شاه عباسی و بطرف شهر شیرازهم تخمیناً یک فرسخ بود و از دو طرف خیابان مزبورهم آب را جاری ساخت و در آنها درختان سرو و کاج و چنار ویا درختان عرعر کاشت که در همان خیابان  مزبور نهری سنگ بست ترتیب داده بود که آب از همان خیابان جاری بود و در برابر عمارت چهار باغ ،حوضی بود بزرگ و بسان دریاچه ساخته بود که در ص 544 و 545 عالم آرا عباسی به این خیابان کشی وی اشاره می کند ویا از خیابان چهار باغ می گذشت و به نقل همان کتاب عالم آرا عباسی ،حوالی این خیابان چهار باغ  واز دروازه دولت اصفهان و تا باغ هزار جریب در آن سوی زاینده رود هم حدود یک فرسخ مسافت بود که از روی پل چهل چشمه(سی وسه پل) اصفهان می گذشت و لذا محله شاهی اصفهان و یا محله جدید التاسیس عباس آباد هم در بالای زاینده رود بود ویا در دو سوی خیابان کشی جدید چهارباغ مزبور قرار داشتند.

    ابتدا محله جدیدالتاسیس عباس آباد مزبور در یک شکل هندسی مستطیل شکل و  در جنوب غربی قلعه قدیمی اصفهان  ودر حاشیه خیابان چهار باغ اصفهان طراحی شهری ویا شهرسازی شده بود که  قبلااراضی  باغی ویاکشاورزی داشت ویا اراضی زراعی دهات خوابجان و بید آباد اصفهان بود که در شمال آن ناحیه بود و یا اراضی ده جوزدان ویا ده لنبان و ده سرپله و نصر آباد  وده مارنان ودر اطراف این محله جدید عباس آباد اصفهان قرار داشتند و در ادوار بعدی دولت صفویه  هم محله خواجو ویا محله جلفا نیز در جنوب قلعه قدیمی اصفهان ساخته شدند و با دهات جوزدان و لنبان ویا بید آباد و خوابجان و غیره نیز در شهر اصفهان ادغام شدند. ولذا امروزه محله عباس آباد اصفهان  ودر وسط شهر اصفهان افتاده است و یا در غرب خیابان چهار باغ پایین می باشد که خیابان عباس آباد  وبطرف غرب اصفهان در این ناحیه شهری قرار دارد ویا در جنوب قصر شمس آباد است و یا در جنوب چهار سوق شیرازی های اصفهان قرار دارد و بعلاوه ناحیه غربی این محله شهری هم که باغات لنبان  بودندتقسیم بندی شده و امروزه به خانه های شهری جدید تبدیل شده اند ویا در جنوب آن ناحیه نیز رودخانه زاینده رود قرار دارد که در قدیم باغات عباس آباد ویا باغ جنت در آن ناحیه شهری بود و  ودر اواخر دوره قاجاریه هم خیابان مرسلین ویا خیابان جوی شاه و یا ناحیه مستهلک در شمال این محله شهری اصفهان قرار داشتند . ونیزدر شرق آن محله نیز باغ فتح آباد ومحله چرخاب قدیمی اصفهان قرار داشت که از اواخر دوره احمدشاه قاجاریه به بعد تغییر یافتند  .

و همانطوری که ص1111 و 545 کتاب عالم آرا عباسی اشاره دارد، ابتدا ساخت و ساز این محله عباس آباد  وجهت سکونت و مسکن تبریزیان مهاجر به  شهراصفهان اختصاص یافته بود که صائب تبریزی شاعر نیز از آن جمله تبریزیان بود . و لذا ص 628 کتاب "اصفهان زادگاه جمال و کمال" و در مورد این محله عباس آباد آن را "محله تبارزه" می نامد و می نویسد که : زمانی که پایتخت ایران به اصفهان انتقال یافت . گروه زیادی از ترکان آذربایجان ویا تبریز که در دستگاه سلطنت صفویه ترک نژاد مسئولیت داشتند و به اصفهان آمد ه بودند و شاه عباس نیز دستور داد که منطقه ای راو در غرب خیابان چهار باغ و  یا درشمال رودخانه زاینده رود به آن جماعت اختصاص بدهند و بنابراین خانه هایی  رادر آن منطقه ساختند ویا آن محله را "محله تبریزی ها" نامیدند که به "محله تبارزه" شهرت یافت و ترک های تبریزی مقیم در آنجا نیز اکثرا شغل های حساس و کلیدی صفویه را در دست داشتند و بعدا اهالی  مزبورمحل سکونت خود را به نام سازنده آن محله وبنام" محله عباس آباد" نامیدند. که هم اکنون نیزاز مراکز مسکونی ویا آباد اصفهان میباشدو یا محل زندگی مردم مرفه اصفهان می باشد و نیز همان ص کتاب اصفهان زادگاه جمال  ودرمورد محله دیگر شهری  اصفهان  ویعنی در مورد" محله جلفا" هم می افزاید که در سال 1013 و 1014هجری و بغیر از تبریزی های متخصص مقیمم دربار  شاه عباس،بخشی از ارامنه متخصص ارمنستان را هم به اصفهان کوچانیدند و ِیاآنها را هم در آن سوی رودخانه زاینده رود ویا در جنوب "محله تبارزه "اسکان دادندکه ازارامنه صنعتگر و  یاماهر بودند (مآخذ ص628). و یا کتاب تاریخ عباسی ملاجلال منجم دربار عباسی و در ص 413  کتابش آورده است که تاریخ شهرسازی محله عباس آباد در مورخه 1020 هجری بود ونیز در ص 413 کتابش می افزاید که شاه عباس در صفر ماه سال 1020 هجری، تعیین مکان خانه های تبریزیان را نمودند  و لذا در کنار آب زنده رود و چنانچه در میان محله های خانه های ایشان، چهار نهر عظیم گذران است . و اصل" باغ جنت "را از ملاعلی رضای خوشنویس این دوره تاریخی گرفتند که چهار سو و یامسجد ویا حمام و یاتیمچه و بازارچه تبریزیان باشد و باقی به چهار محله، خانه ها بسازند و به سبب بی موونتی تبریزیان ،یکهزار جریب زمین وبه سه هزار تومان خریدند . و از رعایا و جماعت اصفهانی مقرر شد که به سرکاری لله بیگ، ابتدا پانصدخانه وبه زر شاه بسازند . و به جهت ناداران و منعمان ،هرکس هرچه خواهد بسازد و تا یکصد هزار تومان به رسم مساعده و قرض الحسنه بدهند که در عرض پنج سال ادا نمایند و در آخر هم بخشیدند.  ویادر ص 234 کتاب" تاریخ پانصد ساله تبریز" هم از" تبارزه محله عباس آباد" اصفهان یاد می شود و این گزارش های تاریخی مستند هم نشان می دهد که شهرسازی محله مزبور،  ابتدا به این 500 خانه بسنده بود و برای اهالی تبریز در نظر گرفته شده بود ولی در دوره شاه عباس دوم به 2000 خانه افزایش یافتندورستم التواریخ بیشتر ذکر میکند و نیز چهار نهر مهم و یا چهار خیابان کشی در آن محله عباس آباد و یا چهار محله در آن دوره تاریخی طراحی شهری  ودر اصفهان شده بود و بعلاوه چهار سو ویا مسجد ویا حمام و تیمچه و بازارچه تبریزیان در آن محله مزبور  ودر چهار محله آن ناحیه شهری ،در نظر گرفته شده بود و بعداهم چهار سوی شیرازی ها را در بالای این محله عباس آباد اصفهان ساختند و بعلاوه تاریخ عباسی هم در ص 162 کتابش  وبه" باغ عباس آباد" در این دوره تاریخی اشاره می کند و یا  درکتاب روضه الصفویه نیزو در ص 761 به محله عباسی آباد اصفهان  اشاره شده ویادر ص 762 کتابش و به "امارت تبریز آباد "اصفهان اشاره می کند ویا در ص 772 کتابش به "خیابان عباس آباد "اصفهان اشاره دارد . و یاکتاب تاریخ جهان آرای عباسی نیز، در صفحات 624 و 694 و 751 کتابش  ،به محله عباس آباد اصفهان  ودر این دوره تاریخی اشاره دارد و نیز در دوره تاریخی صفویه ص 413 کتاب تاریخ عباسی  به چهارسوی محله عباس آباد ویا به مسجد عباس آباد ویا به حمام محله عباس آباد اشاره دارد ویا به تیمچه وبازار چه محله عباس آباد  ویا به باغ جنت عباس آباد  ویابه چهار نهر عباس اباد اشاره داردویا در ص 162 کتابش می نویسد که در سال 1006 هجری ،و نهری عظیم از زاینده رود جدا ساختند وبه باغ عباس آباداصفهان آوردند واز آنجا به  تمام باغها جاری ساختند ویاسفرنامه پیترو دلاواله هم در صفحات 28  و 41 و 64 و 36 و 49 سفر نامه اش، به محله عباس آباد ویا "تبریز نو" اصفهان اشاره دارد . و نیز "سفرنامه کمپفر" نیز در صفحات 186 و 190 و 193 و 244 کتابش ،به محله عباس آباد اصفهان اشاره دارد و یا سفرنامه فیگوئروا نیز در ص 236 کتابش ،به محله شهری عباس آباد اشاره دارد و یا سفرنامه کروسنیسکی هم در ص 27 کتابش به "پل عباس آباد" مزبور اشاره دارد و یا در دوره شاه صفی ،کتاب خلاصه السیرو در صفحات 247 و 249 و 255 و 291 کتابش ،به محله عباس آباد اشاره دارد و یا به باغ عباس آباد اصفهان ویا به دلیل اهمیت این محله شهری مزبورو در دوره صفویه اشاره دارد و نیز سفرنامه شاردن هم در صفحات مختلف کتابش ،به این محله مهم ویاتازه ساز شهری اصفهان اشاره دارد و می نویسد که محله مزبور از دروازه دولت اصفهان آغاز می شده و نخست تبریزی ها در آن محله سکونت کردند ونیز بزرگترین ناحیه ای بود که در امتداد رود زاینده رود قرار داشت و تا پل مارنان امتداد داشته ویا ساختمان های نوساز آن محله ، متعلق به متمول ترین اشخاص اصفهان ودر دوره صفویه بود و لذااین منطقه را به جذاب ترین محله اصفهان تبدیل کرده بود و یا خیابان اصلی آن محله هم، مستقیما از دروازه دولت اصفهان و تا رودخانه زاینده رود کشیده شده بود و نیز در سفرنامه شاردن به "میدان محله عباس آباد "اصفهان اشاره شده است که چهار خیابان آن محله ودر زیر یک گنبدواحد ، بهم می رسیدند که یکی از آنها، به نام" خیابان نارون" بود و خیابان های دیگر آن ناحیه را به چهار محله فرعی تقسیم می نمود و نیز در این "محله شهری "علاوه از دو هزار خانه اعیانی و به تعدادی منازل شیک درباریان اصفهان  ویا قصرگونه آن محله و توسط شاردن اشاره می شود که شامل قصر پسر داود خان و قصر میر معصوم دواتدار و قصر ملک التجار اصفهان و یا قصر اوغورلوبیگ است که در خیابان نارون عباس آباد بود و یا قصر نجفعلی بیگ که سفیر به کشور هند بود و در این محله اعیانی اصفهان بود و یا قصر کمال بیگ جواهر فروش اصفهان و یا قصر باقر دیوانه و و یا قصر خواجگان از کار افتاده دربار صفویهدر آن محله بود و یا قصر محمد طاهر منجم باشی و ریاضی دان دربار صفویه بود که در این ناحیه شهری قرار داشت و در میان باغ بزرگی بنا شده بودو شارون به آن ها اشاره دارد و یا قصر ساروتقی وزیر که با حمام و بازار مجاور آن بود و یا خانه مجلل محمد مومن باغبان باشی دربار صفویه بود و بعلاوه قصر تاجر ثروتمند عثمانی و سفیر در شهر اصفهان بود که به نام چلبی استانبولی بود و در این ناحیه شهری قرار داشته و نیز قصر میرقاسم بیگ حاکم اصفهان و یا قصر رستم خان شاهزاده گرجی در اصفهان بودو یا قصرمیزرا عزیزالله جواهر فروش اصفهان بودکه در نزدیکی میدان عباسی آباد قرار داشت و به نقل شاردن قصر فوق العاده زیبا و مجهز داشت و یا بطرز زیبائی تزئین شده بود و یا در کار تجارت با هندوستان، ثروت هنگفتی بدست آورده بود و بعلاوه مدرسه زیبای مادر شاه عباس دوم نیز در این ناحیه قرار داشت ودرسال1125 هجری ودر اواخر دولت صفویان،هم محمد ممهدی تاجر عباس آبادی در این محله زندگی میکرد که مدرسه شمس آباد را در بالای آن ناحیه شهری ساخته بودوبعلاوه صفحات 81 و82کتاب رستم التواریخ نیزودر اواخر حکومت شاه سلطان حسین  به میرزاتقی تاجر باشی محله عباس آباد  در محله مزبور اشاره دارد ومی افزاید که خانه های آن محله، به دوازده هزار خانه درآخر دولت صفویه افزایش یافته بود ویا در ص53 کتابش اشاره میکند که به قریه نصرآباد چسبیده بود که کدخدای  قریه نصر آباد هم در آن دوره حاجی محمد نام بودو بعلاوه در سال 1142 هجری نادرشاه نیز در ورود به اصفهان و یکی از خانه های مجلل محله عباس آباد مدتی اقامت کرده بود که کتاب گاهشمار روابط ایران و انگلیس به آن محله اشاره دارد که چگونه در سال 1142 هجری کارکنان کمپانی هلند وپرسنل کمپانی هند شرقی انگلیس که در شهر اصفهان بودند و به رتق و فتق تجارت این شهر می پرداختند و بعد از غلبه نادرشاه بر شهر اصفهان  وبیرون کردن افاغنه از آن شهرو به منظور احترام به سردار طهماسب قلی خان مزبور وبه ملاقات نادرشاه در محله عباس آباد اصفهان رفتند و یا در ص 16 کتاب مزبور به این ملاقات خودشان اشاره دارند و بعلاوه ص 102 کتاب "زبده التواریخ مستوفی "هم که در اواخر دوره صفویه نوشته شده است و به محله عباس آباد اصفهان اشاره داردو و نیز ص 26 کتاب تاریخ اصفهان جابری انصاری هم می نویسد که در اواخر دوره صفویه در آغاز تسلط افاغنه بر شهر اصفهان ،این محله عباس آباد کاملا آباد بود و لذا در ص 26 کتابش می نویسد که افاغنه دکاکین آن محله و یا مستغلات و کاروانسرها ی محلات عباس آباد را خراب کردند و یا رود مادی نیاصرم را که در زبان ها معروف بود و هر با مداد چهار صد آفتابه طلا در آن نهر زده می شدو آب بر می داشتند وتا پشت مطبخ سلطنتی و حوالی مدرسه چهار باغ بودرااز میان برداشتند . و بعلاوه ص 132 کتاب تاریخ اصفهان جابری انصاری هم به نحوه ویرانی محله عباس آباد اصفهان و یا به تسلط اقاغنه بر این محله شهر اشاره دارد و در ص 132 کتابش می نویسد : و به عهد صفویه که عباس آباد و محله مستهلک و محله چرخاب و محله صالح آباد در اطراف چهار باغ کهنه و نو همگی خانه بوده و یا مدارس و تکایا بسیار داشته ولی در فتنه افغان ها و غضب نادر و یا در آمدو شد زندیه و بختیاریه و قاجاریه و یا در جریان قحطی ها و سختی های دوره آقا محمد خان قاجار و غیره همگی از میان رفت و بس نامش باقی ماند (ص132 همان مآخذ) و بعلاوه جابری انصاری در ص 162 کتابش به چگونگی این محله عباس آبادوبه

ابعاد شهرسازی آن محله شهری در دوره صفویه اشاره دارد و یا در ص 162 کتابش ،در این باره می نویسد که :از طرف غرب، ونزدیک به اواخر خیابان چهار باغ . راه به محله عباس آباد سابق بود که به زبان عوام (به مبالغه) و اغراق معروف شده بود ودر پایان دولت صفویه، چندان خانه های متعینین در آن ناحیه بوده که چهل یا چهار صد آفتابه زر ودر هر بامداد ودر رود مادی نیاصرم جاری در این محله شهری، زده می شد و این محل همان باغ عباس آباد است که به نام خود شاه عباس طرح افتاده بود و امروزه گرانمندترین محله های اصفهان شده است و از بهاء و ارزش اش که قیمت یک خانه کوچکش را بیش از تمام آن محل عریض و طویل، چند سال قبل می گویند و خیابان حاشیه اش هم که در آن مکان قرار دارد و به نام عباس آباد است و طرف مشرقی آن چهار باغ و برابر آن محله را نیز عباس آباد گویند و به همان روشی که آن محله از طرف مغرب،و سابقا از خیابان شاهپور، و امروزه راجع به عباس آباد بود و تا نزدیک چهار باغ بودو "چهار باغ کهنه" که آن محله را به دو بخش می نموده و گویند اشرفی چندان بوده که به عهد صفویه که جای هاون قهوه کوبی در آن  محله را روزی هفت اشرفی اجاره می کردند (الله اعلم) و نیز روایت شده است که مردی در آن محله عباس آباد ، اتاقی برای عروش پسرش خواسته بود و مالک آن مکان گفته بود که کف اتاق را اشرفی فرش کن تا بفروشم. ( ماخذ :ص 162 تاریخ اصفهان جابری انصاری)

 ونیزلازم به یادآوری است که بگویم که رود مادی نیاصرم (رودخانه آب شهری اصفهان) واز جنب پل مارنان اصفهان واز رودخانه زاینده رود منشعب شده و محلات عباس آباد وصالح آباد، چهار باغ خواجو و مهر آباد اصفهان را طی میکرده و از شهر خارج شده و سپس  درزمین های آبادی خوراسکان ودرحومه  آن سوی اصفهان را سیراب می کرد و نیز ص 486 کتاب اصفهان زادگاه جمال و کمال هم ، ونیزدر این باره می نویسد که: شاه عباس صفوی، پدر صائب تبریزی شاعر راو با جمع کثیر دیگری از تجار ویا مردم متدین تبریزرا به اصفهان کوچانید و در محله شاهی عباس آباد، سکنی داد و این جماعت را "تبارزه اصفهان" می نامیدند و صائب هم پس از رسیدن به سن بلوغ و به زیارت مکه معظمه و مدینه منوره توفیق یافت و یا صاحب تبریزی شاعر در سال 1081 ه.ق و در اصفهان دیده از جهان فرو بست و لذادر جنوب نهری که به نام" جوی شاه" بود و در زمان دولت پهلوی به نام "خیابان جوی شاه" نامیده می شد وامروزه عنوانش عوض شده است و متعلق به حاج سید جواد کسائی بود و جزئی از "محله تبارزه عباس آباد"محسوب می شد و جنازه اش رادفن کردند. و لذا امروزه" مقبره آرامگاه صائب تبریزی "در شهر اصفهان و درکنار "خیابان صائب" که به انتهای خیابان عباس آباد وصل می شود دفن است  ویا در انتهای آن فلکه صائب قرار دارد که کوچه مادی نیاصرم و در همان جنوب خیابان عباس آباد اصفهان است وبه آن "مقبره صائب "وصل است . ویا در آن ناحیه یک باغ وقفی وجود داشت که متعلق به سادات بهشتی بود و بعدا "خیابان دکتر بهشتی "نامیده شد و در آن باغ هم قبر صائب تبریزی ودر محله عباس آباد قرار دارد و نیز ص 45 "کتاب مزارات اصفهان" هم در مورد مادی فرشادی که از ناحیه بالای محله قدیمی عباس آباد می گذشت و در دوره پهلوی هم به نام "خیابان آذر" نامیده میشدو امروزه به نام "خیابان ابوذر" میباشد که به خیابان عباس آباد کنونی اصفهان تقاطع دارد و نیز محل مقبره آذربیگدلی شاعر است  ویاکتاب مزارات می نویسد که :در کنار خیابان عباس آباد منزل و باغ آذر بیگدلی  واقع بوده و در دوره زندیه در این محله عباس آباد اصفهان زندگی می کرده ونیزکتاب" تذکره آذر و یا آتشکده آذر" را سروده است و بعلاوه ص 162 کتاب تاریخ اصفهان جابری انصاری هم در مورد محله قدیمی عباس آباد دردوره صفویه می نویسد که در طرف شرق و مغرب خیابان چهار باغ هم باغاتی بود که به امر شاه عباس طرح انداخته بودند و بعضی از آن خانه ها را به نام ارکان دولتش نموده و عماراتی ویا سردرب هایی برایش ساخته بودند و قسمتی را نیز اختصاص بخود گذاشت (که به نام خود شاه عباس ،باغ عباس آبادنامیده وِدر مزرعه هزار جریب جنب زاینده رود بود و در شمال محله عباس آبادهم ، "باغ تخت "بود که چهل هزار زرع بود که بعدا قطعه قطعه شده و در یکی از مناطق این باغ هم ،نخست دو قصر قرارداشت که امروزه "کاخ شمس آباد" نامیده شده و در یکی از مناطق آن باغ تخت هم دو قصر قرار داشت که امروزه کاخ شمس آباد نامیده می شود و امروزه به نام "خیابان شیخ بهائی "است و نیز بعدا باغات متعدد این منطقه نیز نظیر "باغ باباامیر" که به مالکیت صارم الدوله  و در دوره قاجاریه در می آید . ولذا مدتی هم بعنوان میدان صارمیه اصفهان نامیده می شد و نیز "باغ نسترن "جنب رود مادی نیاصرم اصفهان بود و یا" باغ پهلوان حسین" در آن ناحیه شهری و غیره بود که بعدا در دوره دولت پهلوی، به محلات جدید شهری اصفهان تبدیل شدند و یا دردو سوی همان خیابان چهار باغ عباسی تقسیم بندی جدیدخیابانکشی شهری شده اند و یا به خانه سازی مدرن ویا به آپارتمان سازی جدید تبدیل گردیدند . و لذا امروزه بصورت خیابان کشی های جدید شطرنجی گونه و یا بصورت محله سازی جدید عباس آباد اصفهان در آمده اند ونظیر کوچه های جدید محله عباس آباد جدید اصفهان هستند و یانظیر کوچه سرمد ویاکوچه افشار جوان و یاکوچه کوشش ویا کوچه مهمان دوست  ویاکوچه هویزه و یا کوچه نیکو قدیم ویاکوچه فیروزه و غیره تبدیل شده اند ) که خانه سازی های جدید آن معابرجدید عباس آباد اصفهان کنونی را تشکیل میدهند و لذا  از4 قرن تا کنون ،هنوز نام "محله عباس آباد" ودر شهر اصفهان باقی مانده است ولی "نظام شهرسازی "و یا"محله سازی قدیمی آن" شهر واز چهار قرن سابق به این طرف وبه محله سازی و شهرسازی جدید عباسی آباد جدیداصفهان تبدیل شده اند. زیرا در قدیم و به نقل ص 1530 کتاب شاردن سیاح فرانسوی  که در اصفهان مدتی زندگی میکردو وی می نویسد که خیابان بزرگ چهار باغ به دو دروازه وصل می شد که یکی بسوی کاخ سلطنتی  ودر آن سوی خیابان سبز چهارباغ باز میشدکه با درختان تناور وبدون دکان ومغازه سابق آن خیابان بود ودیگری دروازه ای بودکه در طرف دیگرش ، "کوی عباس آباد"بود ، ودر محله اعیان نشین آن دوره تاریخی باز می شد و بعلاوه شاردن  ودر سفرنامه اش ادامه می دهد که در آن ناحیه باغ بز رگی بود که" باغ مکه" می نامیدند و علت نامگذاری اش به این عنوان هم به علت آن بود  که در خارج شهراصفهان که محل توقف زائران مکه بود ولذا شاه فقید و در حدود سال 1020 هجری واین باغ را به دوتن از حکیم باشی ها در بارش می دهد که یکی از آن دو نفر به نام "حکیم باشی بزرگ "بود و دیگری "حکیم باشی کوچک "بود و شاه هم  به آنها بخشید . وهر کدام از آن دو حکیم نیز بناهای باشکوهی ودر محله عباس آباد مزبور ایجاد کردند و این گزارش تاریخی شاردن وبا سند تاریخی دیگر عالم آرا عباسی تکمیل می شود و نشان می دهد که" محله عباس آباد" ودر دوره شاه عباس اول که حدود 500 خانه در آن محله ساخته بودو سپس هم "شاه عباس دوم"محله عباس آباد مزبور را وسیع تر می کند و باغ بزرگ مکه را تقسیم بندی جدیدترمی کند و لذا 500 خانه سازی اعیانی قدیم راوسیع تر کرده که از  دوره شاه عباس اول باقی مانده بود و به 2000 منزل اعیانی جدید و دوره شاه عباس دوم صفوی تبدیل می گرداند ودر دوره دوتن ازشاهان بعدی صفویه هم افزایش بیشتری یافته و چرا که شاردن ودر ص 1530 سفرنامه چند جلدش اش به مشخصات تاریخی و شهرسازی آن دوره تاریخی عباس آباد می پردازد وبرخی توضیحات مکتوب  بدست می دهد ومی نویسد که درب  دروازه عباس آباد به مسجد ملک بیگ تبریزی در آن محله عباس آباد وصل بود و یا به کاخ ساروتقی وزیر شاه عباس ثانی وصل بود ودر آن محله عباس آباد اشاره دارد و نیز در آخر آن کوچه هم به مسجد کوچک دیگر ودر دوره شاه عباس ثانی ودر آن محله عباس آباد اشاره دارد . و یا در طرف چپ آن ناحیه شهری نیز به قصر "صدر خاصه صفوی "که در آن حوضه واقع بود اشاره می کند که متولی امر موقوفات شاه و خاندان سلطنتی وی بود و با خواهر شاه عباس ثانی هم ودر همان منزل کوچه مزبور زندگی می کرد وزن همان صدر خاصه دربار بود وشوهرش موقوفات شاه را اداره می کرد و نیز شاردن در وصف شهرسازی این محله عباس آبادهم می افزاید که در سرتاسر این محله جدید، بناهای مجلل و شگفت انگیز و زرنگار و با نقش های جدید وجود داشت و یا بر سردربهای عمارات اعیانی آن محله کتیبه های معروف دیده می شد و نیز می افزاید که در محله عباس آباد، کاخ غلامان شاه وجود داشت  ونیز به کاخ توپچی باشی وبه کاخ میرزا رفیع اشاره می کند و بعلاوه شاردن در ص 1547 جلد چهارم سفرنامه اش می افزاید که : این محله را" کوی تبریزیان" نیز می نامند، زیرا نخست تبریزیان در آن محله بودند که شاه عباس بزرگ برخی از آنان را به اصفهان کوچانیده بود ویا در آن محله سکونت داده بود و می نویسد که : این محله از بزرگترین و آبادترین محلات شهری اصفهان ودر دوره صفوی است و حدود نیم فرسنگ از میان پل اللهوردیخان و تا پل مارنان اصفهان ممتد می باشد که در کنار زاینده رود قرار دارد و یا در ناحیه بالای این رودخانه قرار دارد و چونکه بناهای مجلل هم دارد و لذا زیباترین ویا خوش منظر ترین محلات شهراصفهان به شمار می آمد و بعلاوه شاردن می افزاید که کوچه های عباس آباد اصفهان و برخلاف کوچه های دیگر اصفهان که تنگ و پرپیچ و خم بودند همگی راست و گشاده بوده و از میان کوچه های محله مزبور هم ،آب روان جاری است و در دو طرف جویهایش به درختان تناور و سایه افکن آن کوچه ها اشاره می کند و نیز می نویسد که بیشتر ساکنان این محله ثروتمند و متشخص اصفهان هستند ونیز می افزاید که نخستین کوچه این محله عباس آباد اصفهان که از دروازه سلطنتی آغاز می شود و هزار و دویست قدم طول دارد و نیز می افزاید که چندین جوی در کوچه های گشاد و سرسبز آن ناحیه جاری است و از جمله "جوی کاخ میرزا طاهر" بود که در این محله  جاری می باشد که کاخش مشتمل بر سه قسمت بود و باغ بزرگی داشت  وچندین جوی مرمر از باغ میرزا ظاهر می گذشت و احتمالا امروزه همان مکان جغرافیای شهری می باشد که امروزه درغرب اصفهان جدید قرار دارد و به نام "خیابان میرزا طاهر" در اصفهان جدید نامیده می شود و یا در غرب محله عباس آباد معاصر می باشد و یا در جنوب آن ناحیه هم خیابان آتشگاه کنونی اصفهان و منار جنبان قرار دارد و نیز شاردن می افزاید که کاخ میرزا عزیز تاجر و جواهر فروش معروف بازار قیصریه اصفهان هم در این محله عباس آباد قرار دارد و یا کاخ کمال بیگ جواهر فروش معروف اصفهان دوره صفویه هم در این محله عباس آباد قرار دارد و یا کاخ میرزا خان بیگ تاجر توانگرهم در این محله عباس آباد اصفهان قرار دارد. و احتمالا با پول آنها بود که ساخت و ساز های این محله جدید اصفهان شروع و به سرعت در این ناحیه شهری اصفهان رواج می یابد و یا شاردن به "کوچه آجرسازان"  ودر این محله عباس آباد اشاره می کند که احتمالا در کوچه مزبور هم تعدادی پیمانکار آجرساز زندگی می کردند که با ثروت خود انواع کوره های آجر پز ی اصفهان دوره صفویه را ساخته بودند و مکان سکونتشان نیز در این محله عباس آباد بود و یا به کاخ اوغورلو بیگ صاحب دیوان دربار ویا به کاخ محمد مومن باغبان باشی صفویه ودر این محله اشاره می کند و یا به کاخ محمد بیگ وزیر صفویه و یا به کاخ میر معصوم دواتدار خلیفه سلطان صفویه در این محله  عباس آباداشاره می کند و یا به کاخ نجفقلی بیگ و یا به کاخ میرقاسم بیگ کلانتر اصفهان اشاره می کند و یا به کاخ ملک التجار اصفهان ویابه کاخ زرگر باشی اصفهان ویا به کاخ چلبی استانبولی که تاجر معروف عثمانی و در دربار صفویه بود اشاره میکند که در این محله بود و در کنار کاخ خودمسجدی ساخته بود و یا به کاخ ساروتقی وزیر صفویه ودر این محله عباس آباد اشاره می کند که کاخ اش در کنار نهرشاهی اصفهان قرار داشت ونیز در حاشیه بیرونی این محله هم به گورستان ستی فاطمه و گورستان شامیون اشاره می کند و بیخود نیست که نوکران این محله اعیان نشین اصفهان وروزانه با 400 آفتابه زرین ،از انهار محله مزبور آب بر می داشتند که جابری انصاری در تاریخ اصفهان خود به آنعمل اشاره می کند و یا به محله لنبان این ناحیه هم در سفرنامه شاردن اشاره می شود ویا کتاب "روضه الصفویه" نیز در ص 761 کتابش ،به چگونگی شهرسازی محله عباس آباد اشاره کرده است  و می نویسدکه: شاه دستور داد که از دامنه کوه تخت رستم  وجنب زنده، رود نهری عظیم حفر بنمایند . و چنانچه مشرف بر جمیع عرصه اصفهان باشد و چونکه آن نهرهم به مسافت یک فرسخ شرعی و در مقابل دروب دولتخانه رسید که از دروب مشهور دارالسلطنه اصفهان می باشدو در دامنه همان محل چهار باغی به تعداد هزار فرسخ و مشتمل بر نه مرتبه احداث نمودند وچنانچه هر مرتبه بر دیگر مرتبه ها، دو ذراع شرعی متفاوت بود و ان نهر عظیم به پنج جدول تقسیم یافته و جداول خمسه آن نهرها بر عرضه چهارباغ منحدر می گردید و کنار این چهارباغ مسمی به عباس آباد گردید و پس از آن عباس آباد نموده و خیابان به عرض پنجاه ذرع تا درب دولتخانه بود که قریب به یک فرسخ مسافت داشت و کتاب روضه الصفویه در ص 762خودش ذکر می کند که عمارات نوساز اصفهان ودر سال 1027 هجری پایان یافته بود و می افزایدکه چنانچه :الحال اصفهان سابق را "شهر کهنه" و این مواضع منازل جدید را "شهر نو "می نامند و بعلاوه در ص 772 کتابش می نویسد که عباس آباد در جنب محله جلفاست.

و یادر دوره شاهان صفوی و پس از شاه عباس اول هم کتاب خلاصه السیر واز پذیرائی های شاه صفی و در باغ مجلل عباس آباد از سفیران و میهمانان خارجی اش یاد می کند ولذا در صفحات 247 و 249 و 255 کتاب خلاصه السیر در سال 1046 هجری می نویسد که شاه صفی ، صفدر خان را به باغ عباس آباد طلب نمود و مجلس پادشاهانه  آراستند و یا در ص 249 کتابش از پذیرایی صفدرخان ایلچی ویا خلیل بیگ ایلچی ویاایلچی حاکم مصر و ایلچی های هند ویا ایلچی های فرنگ در باغ عباس آباد اصفهان یاد می کند ویا در ص255 نیز همین نوع مطلب دیده می شود و یادر صفحات 624 و 751 کتاب تاریخ جهان آرای عباسی به این محله عباسی اشاره می شود. و در پایان دوره صفویه هم و بعد از آنکه یک قرن از ساخت و ساز محله جدیدالتاسیس عباس آباد اصفهان می گذشت وبا حمله افاغنه به این شهر  وآنگاه اغلب اعیان دربار ویا نظامیان این محله عباس آباد کشته شدند و یا به نقل ص 26 تاریخ اصفهان جابری انصاری ،اغلب دکان ها و یامنازل و کاروانسراهای این محله هم ویران شدند و نیز به نقل ص 182 و 183 "تاریخ انقراض سلسله صفویه "لکهارت که می نویسد : حمله به محله عباس آزاد از راه پل مارنان که در دست گرجیان اصفهان بود اتفاق افتاد و افاغنه آنها را کشتند و از راه پل مارنان به محله عباس آباد اصفهان حمله کردند(ص 182- 183 همان مآخذ) ولی بعدا هم در ایام بعدی تاریخ ایران بار دیگر این محله بازسازی اندک شد .

وبعلاوه همانطوری که گفته شد: محله اعیان نشین عباس آباد صفویه و با تسلط افاغنه بر شهر اصفهان و به دلیل وجود وجود صدها منزل اعیانی و یا منزل نظامی و یا  منزل پرسنل دولتی صفویه که در این محله شهری بودند و مقاومتی در برابر افاغنه داشتند ولذا با کشته شدن صاحبانشان ویران شد و لذا در دوره دولت افشاریه اشاره دقیقی به آن محله نشده است و تنها در ص 249 جهانگشای نادری به محله عباس آباد اشاره مختصر شده ویا در دوره زندیه هم تنها صفحات 48 و 227 کتاب "گلشن مراد" به محله عباس آباداصفهان اشاره دارد و نیز ص 81 و 82 کتاب رستم التواریخ هم اشاره محدودی به این محله عباس آباد در دوره زندیه دارد .

و از میان کتب دوره قاجاریه هم تنها کتاب تاریخ و جغرافیای دارالسلطنه تبریز نادر میرزاقاجار ودر ص 183 کتابش  به "کوی عباس آباد اصفهان" اشاره مختصر دارد و نیز کتاب مرآه البلدان دوره قاجاریه هم در ص 105 به دروازه عباس آباد اصفهان اشاره می کند ویا صفحات 1039 و 1071 جلد دوم کتاب منتظم ناصری این دوره تاریخی هم به" پل عباس آباد" و یا به "جسر عباس آباد" اصفهان اشاره دارد و یا ص 1081 کتاب ناسخ التواریخ هم تنهابه "کوچه عباس آباد اصفهان" در دوره قاجاریه اشاره محدود دارد و نیز ص 102 کتاب "منتخب التواریخ" ودر اواسط دوره قاجاریه هم به کوچه عباس آباد اصفهان که کوچه معروفی بود که بعدا تعریض گردید و در دوره پهلوی نوسازی شده و به نام "خیابان عباس آباد" نامیده شد و نیز خانم مادام دیولافوا در سفرش به شهراصفهان  ودر صفحات 256 و 344 کتابش به محله معروف عباس آباد اصفهان اشاره دارد و یا در ص 329 به کوچه عباس آباد اصفهان و در ص 346 به مسجد عباس آباد اشاره دارد ونیز در ص 616 کتاب ایران و قضیه ایران در دوره قاجاریه هم به محله عباس آباد اصفهان اشاره محدودی میشود و بعلاوه کتاب "از طبابت تا تجارت میرزا عبدالجواد" به محله عباس آباد اصفهان در دوره احمد شاه اشاره دارد ویا در ص 62 همان کتاب به تاسیس مدرسه انگلیسی ها ودر محله عباس آباد اصفهان اشاره می کند که به ریاست دکتر گاربود و یابه مریض خانه ای در این خیابان و کوچه عباس آباد بوداشاره می شود که بعداو در سال 1302 شمسی ویا در اوایل دوره رضاشاه آن کوچه را تعریض کرده و به نام "خیابان مریض خانه مرسلین" اصفهان می نامیدند که سپس عنوانش تغییر یافت و بعدا خیابان عباس آباد نامیده شد و نیز در دوره پهلوی اول نیز ص 331 و 355 کتاب "مزارات اصفهان" به تاسیس مسجد کازرونی ،در خیابان عباس آباد اصفهان و نیز در صفحات 282 و 45 به محله عباس آباد اشاره دارد و یادر ص 276 "کتاب پیشگامان رشد" و  در"دوره پهلوی اول" هم به مسجد کازرونی ها ودرهمان خیابان عباس آباد اصفهان اشاره می شود که تاجر معروفی بود که کارخانه پارچه بافی را در شهر اصفهان پایه گذاری کرده بودو یادر دوره رضاشاه تاسیس کرده بود و نیز ص 434 کتاب تاریخ اصفهان جابری انصاری هم به درب مسجد عباس آباد اشاره داردو نیزدر صفحات 161 و 315 و 346 کتابش به محله عباس آباد در ایام قدیم اشاره دارد و نیز در ص 163 همان کتاب به باغ عباس آباد اشاره میشود و بعلاوه ص 28 کتاب "تاریخ اصفهان نصف جهان" دکتر هنرور به عباس آباد اصفهان اشاره کرده است ونیز صفحات 42 و 247 و 248 و 298 این کتاب و یادر ص 42 و 298 کتابش به باغ هزار جریب عباس آبادکنونی اشاره دارد و یا ص 726 و 728 کتاب گنجینه تاریخی اصفهان به مکان جغرافیایی و محله عباس آباد اشاره دارد و بعلاوه صفحات 487 و 489 و 493 و 483 و 484 و 490 کتاب گنجینه آثار تاریخی اصفهان دکتر لطف الله در دوره پهلوی، تنها به بقایای این محله شهری اصفهان اشاره دارد ولی شرح گذشته آن را بدست نمی دهد و نیز ص 167" کتاب گزیده تاریخ تهران "حجت بلاغی هم تنها به عباس آبادکنونی اصفهان اشاره دارد ولی با جمع بندی همگی آن منابع تاریخی ، تحولات معماری ویا کالبد ساختار شهری محله عباس آباد اصفهان روشن شده و از سال 1020 هجری و تا سال 1438 هجری واخیر ایران ودر شهر اصفهان نشان داده می شود که چه از نوع تحولات شهرسازی ویا تاسیسات  شهری  رابخود دیده است ؟و لذاامروزه بصورت ساختمان ها و یا بصورت آپارتمان های جدید شهری اصفهان در آمده اند ویا بصورت خیابان کشی های منظم و شطرنجی جدیددر آمده اند ؟و تنها با مقایسه ادوار تاریخی  گذشته با دوره معاصرکنونی می باشد که تحولات شهرسازی این محله قدیمی شهراصفهان بدست می آید.