ایران شناسی - قوم شناسی - جامعه شناسی

وزارتخانه اقتصاد ایران و تحولات سازمانی آن در عصر رضا شاه

بخش  (5)

از :دکتر محمد خالقی مقدم

جامعه شناس اقتصادی

تحولات وزارت مالیه عصر رضا شاه، طوری بود که دگرگونی در سیستم نظامی عصر قاجاریه را بوجود آورد ونتیجتا قدرت نظامی قاجاریه فروپاشید که مبتنی بر قدرت نظامیان قزاق ویاژاندارمری ونظمیه وقراسواران بود ویا قدرت قراولان قلعه ها وارگ های شهری بودند وبه انحاء مختلف پول می گرفتند، وبجای آن "نیروی منظم ارتش رضا شاه " بوجود آمدکه "حقوق مستمر ماهانه"را می طلبید ولذا سیستم مالی سابق امین لشکر ویالشکر نویس سابق ، دگرگون شد واین باردر بخشی ازدفاتر وزارت مالیه ، دایره اداری تامین منابع مالی  ارتش ، بوجود آمد وبعلاوه چونکه در دوره رضا شاه ، تعداد دبیرستانها ومدارس دولتی ،هم افزایش یافته بود  وبعلاوه دانشگاه تهران ویادانشسرای عالی ومقدماتی ویاهنرستانهاهم شکل گرفته بودند که به منابع مالی  فراوان نیاز داشتند،ولذا اهمیت دایره مالی  وزارت مالیه افزایش یافته بود، وبعلاوه در سال 1309ش "وزارت فواید وتجارت "عصر رضا شاهی هم که قبلا تنها، یک وزارتخانه کوچک بود،  به سه اداره کل بزرگ "صناعت ومعدن" و"اداره کل تجارت" و"اداره کل فلاحت " ، تقسیم شد که به بودجه اضافی ویا به پرسنل وساختمان اداری جدید نیاز داشتند ، ویا به استخدام 2500 مهندس خارجی ودر شرکت ها وکارخانجات جدید التاسیس ایران نیاز داشتند وبعلاوه " وزارت طرق وشوارع" نیز در تهران وشهرهای بزرگ ایران ،و به ایجاد خیابانکشی ها وجاده سازیها وایجاد شوارع وگاژار های حمل ونقل پرداخته بود ویا بجای اسب وقاطرهای بارکش سابق،به خرید کامیونهای باربری ویااتو بوسهای قدیمی مسافر بری بین شهر ها پرداخته بود ، ویاگاریخانه های قدیمی شهرها را به گاراژهای جدید کامیونها  تبدیل کرده بود که "چند گاراژ اتوبوس" ،در ناصر خسرو وخیابان قزوین بودویاتعدادی "گاراژ کامیون باربری " دیگردر فاصله میان میدان راه آهن ومیدان شوش تهران بوجو دآمده بودکه بار ویاکالا، میان شهرهای تهران وکرمان ویا یزد وشیراز ومشهد وتبریز وهمدان  واهواز وغیره می بردند، وبعلاوه در دوره رضا شاه ودر زیر نظر اداره کل فلاحت ایران هم، مدرسه فلاحت کرج ویابانک فلاحت و یااداره آبیاری وموسسات تحقیقات کشاورزی ویاکارخانه های  قند کرج وشازنداراک ویااسلام آباد کرمانشاه ومرو دشت فارس ویاورامین ومازندران  بوجود آمده بود که نیاز به منابع مالی جدیدداشت  ولذا" توسعه دوایر وزارت مالیه" رانسبت به سابق ،افزایش داد ، واز سوی دیگرهم، قبل از سال 1304ش وخلع سلطنت قاجاریه ، چونکه تسخیر خورستان وعزل شیخ خزعل بوجود آمده بود که مدتهادر اواخر عصر قاجاریه، استفاده از چاههای نفت خوزستان را در اختیار خود داشت  ولی با عزل وی، منابع مالی نفت خوزستان در اختیار وزارت مالیه ایران قرار گرفت ،و لذا تحول در سازماندهی وتشکیلات اداری وپرسنل  وزارت مالیه عصر رضا شاهی بوجود آوردکه در عصر سابق نبودند  وبخشی از این منابع مالی هم در اختیار ساخت وساز کاخانجات نساجی شهرهای اصفهان وکرمان ویزد وچالوس وقایم شهروغیره قرار گرفت وبخشی دیگرهم در اختیار خیابانکشی های جدید شهر ها ویابخشی دیگرنیز به تاسیس مدارس جدید شهرها ویابلدیه های جدید شهری وخرید موتور برق شهرهاشد ویا هزینه ساخت بیمارستانها ویا ساخت ایستگاههای راه آهن ویاساخت پلها وتونل های راه آهن شد  ویاصرف ساختمان ادارات جدید شهر ها وغیره شد که قبلا نبودند،وبعلاوه مصادف باتعطیلی بانک استقراضی روسیه در ایران بود که بدلیل وقوع انقلاب اکتبر روسیه که در دههاشهر ایران شعبه بانکی زده بود  ویامصادف با تعطیلی دهها شعبه بانک شاهی لندن  ودر چهار وپنج سال اول قدرت گیری رضا شاه بود که منجر به تعطیلی تجارتخانه های سنتی ایران  وبازاریان شد که از آنها وام تجاری گرفته بودندونتیجتا در سال 1305 ش وبرای جلوگیری از وخامت اقتصادی مزبور، تصویب بانک ملی ایران در سال1305 ش ضروری تشخیص داده شد ودر سال 1307ش افتتاح گردید وشعباتش هم در شهرهای دیگر ایران زیاد شدند ویا چاپخانه بانک ملی  ویا موزه نگهداری جواهرات سلطنتی بانک ملی بود ویابیمارستان وورزشگاه بانک ملی بود که در اراضی "باغات علاء الدوله قاجار" و"باغ میر شکار" شکل گرفت که در محدوده خیابان فردوسی کنونی تهران قرار داشتند وبعدا بانک ملی مزبورودر زیر نظارت وزارت مالیه وبجای بانک شاهی سابق ، چاپ اسکناس ویا ضرب سکه را تا سال 1339ش بعهده گرفت وبعد از آن تاریخ هم به بانک مرکزی تحویل داد وقبل از بانک ملی هم ،"بانک سپه" وبرای رتق وفتق مالی  نظامیان ایران شکل گرفته بود ویادر سال 1312 ش هم با سرمایه بانک ملی ، "بانک کشاورزی "بوجود آمده بود ویادر سال 1318 ش هم بانک رهنی (مسکن) بوجود آمده بود که شعبه اولیه آن در همان خیابان فردوسی  تهران قرارداشت.

 وبعلاوه لازم به یادآوری است که در دوره رضا شاه ، دکتر میلسپو وبرای رتق وفتق خزانه داریکل وزارت مالیه ایران به ایران دعوت میشود که از سال 1301ش الی 1306ش در وزارت مالیه ایران فعالیت میکرد ولی بدلیل اختلافاتش با نصرت الدوله ، وزیر مالیه رضا شاه ، ودر سال 1306ش از ایران می رود ونصرت الدوله که پسر عبدالحسین میرزا فرمانفرما قاجار است ویابه نقل ص 379 کتاب "خاطرات وخطرات" مخبرالسلطنه ،"محله کنونی فرمانیه تهران " در آن موقع و در مالکیت نصرت الدوله فرمانفرما بود وبعد از رفتن میلسپو از ایران که در سال 1306ش اتفاق افتاد ونصرت الوله نیزدر سال 1308ش (18 خردادماه) وبدلیل اختلاس در وزارت مالیه ، دستگیر میشود واز این رو ص 385 کتاب خاطرات مخبرالسلطنه،به دستگیری وی ودر پای پله های عمارت بادگیرارگ سلطنتی قاجاریه اشاره میکند که نشان میدهدکه محل کاراداری وی در وزارت مالیه ،و تا مدتی که کاخهای وزارت اقتصاد ساخته نشده بود ، در عمارت بادگیر واقع بود  وبعلاوه ص 384 کتاب "خاطرات وخطرات "هم بیان می کند که افتتاح "راه شوشتر – خرم آباد"در 7 آبان ماه 1307ش و با اجراییات وزارت طرق وشوارع عصر رضا شاه، ولی با بودجه وزارت مالیه بوجود آمد،ویا ص 389 کتاب خاطرات وخطرات وی نیزاز : توسعه خیابانکشی ها وشوارع محله کاخ تهران یاد میکندکه سنگلاخی بود  وبوسیله پرسنل بلدیه تهران انجام میشود، که هزینه آنرا وزارت مالیه پرداخته بود ،و بعلاوه ص 389 کتاب مزبور نیزاز " خزانه زیر نظر وزارت مالیه " ودر 4 بهمن ماه 1309 یاد می کند که در آن موقع، خزانه مزبور ودر زیر نظر بانک ملی بود  که رضا شاه در تاریخ مزبور از آن خزانه بانک ملی دیدن میکند ویادر محل سابق باغ میر شکار وباغ علاءالدوله  که ساختمان آنرا ساخته بودند بازدید بعمل می آورد که برخی از جواهرات شاه در مکان مزبوربود و پشتوانه چاپ اسکناس بشمار میرفت واز جمله تاج نادری که جزو آن جواهرات بود  وبخاطر برخی از مسایل که در خزانه بانک ملی میبیند ، بعدا تیمور تاش "وزیر در بارش "را دستگیر میکند،و بعلاوه ص 389 کتاب (خاطرات وخطرات)، ودر اواخرسال 1309ش از تقسیم وزارت فواید عامه  به سه اداره کل ومستقل یادمیکند که شامل: "اداره کل تجارت " وبا مدیریت عبدالله یاسایی بود ویا "اداره کل فلاحت " وبا مدیریت علی اکبر خان حکیمی بود ویا "اداره کل صناعت ومعدن"و با مدیریت مهدی خان فرخ بود  وبعد از تفکیک این سه اداره کل از وزارت فواید عامه نیز ، اسناد مالی  وبایگانی  آن سه اداره کل هم در وزارت مالیه از همدیگر تفکیک شدند  ودر حالی که در فاصله سالهای 1299ش الی 1305 ش در دولتهای احمد شاه ،حداقل 5 میلیون از بانک شاهی استقراض دولتی کرده بودند  ولی با شکل گیری بانک ملی وخزانه داری اش ، ضرورت نگهداری این نوع اسناد مالی ویابدهی ها وطلبکاریهایش ، به ساختمان جدید وزارت دارایی ودفاترش نیاز داشت 

 وبعلاوه برای استحکام اسناد مالی دولتی ویاجهت معتبر بودن آن اسنادو در نزد قضات ، ودر سال 1307 ش" روزنامه رسمی عدلیه" براه انداخته شد که اکنون در جنوب پارک شهر تهران مستقر است وقبلا در ساختمان ثبت اسنا بود وبرای آنکه اسناد کاغذی خرید ویافروش ملکی دونفر ویااسناد دو موسسه  به "اسناد مالی دولتی ومعتبر " تبدیل بگردد  ومعاملات مزبور رسمی شده ویادارای سند دولتی بگردد ،می بایست که آن دونفر معاملات خود را با دادن پول اندک ، به روزنامه رسمی عدلیه ثبت میکردند تا قابل قبول برای وزارت مالیه باشد واکنون به روزنامه رسمی اینترنتی  تبدیل شده است  ویاشماره دوهزار وخرده ای را میگذراند وبعلاوه در دوره مزبورهم با چاپ تمبر دادگستری که بانک ملی می فروخت ، اسناد مالی مزبور ،اعتبار دولتی می یافت   و هزینه آن تمبر ها هم از طریق بانک ملی شعبه متعلق به عدلیه شهرها ، صرف استخدام قاضی هاشده ویاجهت استخدام پرسنل آنها ویا برای حفظ استحکام آن اسناددولتی شده ویادر دادگاهها میشد  وبعدابا چاپ "تمبر های پست وتلگراف "وغیره نیز ، (هزینه دوایر دیگرایران) را تامین می کردند

وبعلاوه رضا شاه در دوره تاریخی خود ، به ایجاد " دایره انحصارات قند وشکر وغله "و در ساختمان وزارت مالیه  می پردازد  که بتواند با در آمد های حاصل از آن محل، ساختمانهای ایستگاههای راه آهن ایران ویاپلها وتونل هایش را بسازد ویا به تصویب مالیات غیر مستقیم می پردازد  واز این رو، ص374 کتاب خاطرات وخطرات مخبرالسلطنه ،نیز در این باره می نویسد : ساختمان راه آهن تهران ودر 23 مهر ماه 1306 در تهران بنا گذاری شد ویادر یک روز طوفانی  ، کلنگش  به زمین زده شد ، واین امر درحالی است که در دوره احمد شاه ، مالیات های ایران چندان متعددنبود که به امور عمرانی شهرها پرداخته شود ، ولی در دوره رضا شاه این زمینه اجتماعی بوجود آمد واز جمله ص 226 کتاب " خاطرات وخطرات" بیان میکند که چگونه در سال 1300ش وبا تاسیس شهرداریهاوبلدیه ها درسطح ایران ، "عوارض  شهرداریها" هم بوجود می آید  ویا به نقل ص 329 همان کتاب  ودر کابینه محمود جم  ووزیر دارایی اش ، "قانون مالیات بر ارث " بوجود می آید ویا " قانون مالیات نقل وانتقال بلا عوض " بوجود می آیدونیز به نقل ص 387 کتاب مزبور وبرای جبران کسری بودجه کشور ، در سال 1308 ش قرار می شود که " هیئت تشخیص صادرات وواردات "  بوجود آید ویا قرار میشود که دفتری در وزارت دارایی وبرای " نگهداری اسناد قروض خارجی " اختصاص بیابد ویا به نقل ص387 همان کتاب" دایره نظارت بر چاپ اسکناس " در وزارت دارایی وبرای کنترل چاپ پول بوسیله بانک ملی شکل میگیرد  ویا واحدی در وزارت دارایی شکل میگیرد که بودجه اعزام محصل به اروپا را کنترل بکند که برای اولین بار 100 نفر در سال وجهت تحصیل در اروپارفتندویا در سال   1307ش  پول وارزگرفتند که مخبر السلطنه که نخست وزیر شاه بود ودرخاطرات روزانه اش آنرا نوشته است و در کتاب مزبور مینویسد که: ، تاریخ اعزام محصل به اروپا اول خرداد 1307 ش میباشد ویا تاریخ افتتاح ساختمانهای جدیدالتاسیس بانک ملی ودرخیابان فردوسی را 7 آبان 1307 ش ذکر می کند ویا تاریخ خرید کشتی از ایتالیا راو برای نیروی در یایی وبا پول وزارت مالیه را ( 19 اسفند 1307 ش ) ذکر میکند ویا " تاریخ انحصار دخانیات وعوارض آن" را در 26 اسفند ماه 1306  ذکر میکند که در بودجه وزارت مالیه گنجانیده شده بود ویا تاریخ دستگیری نصرت الدوله وزیر مالیه را وبدلیل اختلاس اش ، سال 1308 ش ذکر میکند ونیز به نقل ص 390 کتاب " خاطرات وخطرات " مخبر السلطنه ،و در این دوره تاریخی ، "حسینقلی خان نواب "   وبعنوان بازرس رضا شاه در "وزارت مالیه "تعیین شده بود

 ,وبعد از گذشت مدتی از تاریخ تاسیس بانک ملی ،هم بازرس رضا شاه به وی گزارش میکند که در بانک ملی مزبور، اهتمامهای مالی لازم انجام نمی شود واز جمله لیندن بلات رییس آلمانی بانک ملی ویا فوگل معاون آلمانی بانک ملی در سال 1310 ش ودر دادن وامهای بانکی به افراد مختلف ، وثیقه های لازم وکافی ومعتبر را نمی گیرند که وظیفه وزارت مالیه ، نگهداری آن اسناد وثیقه هابود ویا ، در دایره نظارت مالی خودش بودودر نتیجه این گزارشهای وی ، لیندن بلات ویافوگل به 18 ماه حبس ویابه جزای نقدی محکوم میشوند ، ولی از طرف آلمانی ها ، وبا وساطت سفارت آلمان در تهران ،دوباره فرد دیگری وبجای آنها وبرای اداره همان بانک ملی به ایران می آیند واین در حالی بود که در روبروی همان بانک ملی ودر خیابان فردوسی تهران ، سفارت آلمان وکوچه برلین جنب آن قرار داشت که مدتی 2500 مهندس آلمانی ویا متخصصهای دیگر آلمانی و در خانه های اطراف آن کوچه برلین  تهران زندگی میکردند  وبعد از مدتی دیگرهم رضا شاه ، یکی از نظامیان خودش را وبنام سرتیپ امیر خسروی ، به ریاست بانک ملی میگمارد که بعدا ساختمانهای وزارت دارایی ایران ، ودر زمان وی وبعد از سال 1317 شمسی پایه گذاری میشود

وبعلاوه ص 392 و393 کتاب " خاطرات وخطرات مخبر السلطنه "در سال 1310 ش از خرید افزار آلات وماشین های کارخانه های قندسازی ایران یاد میکند، ویااز خارج وبا پول تخصیص یافته وزارت مالیه خبر میدهد ،ویامباشرمالی این امر نیز " وزارت فواید عامه "بودکه این نوع افزار آلات را از خارج وجهت تصفیه صنعتی قند وشکر خریداری کرد  واز جمله ، افزار آلات کارخانه قند کرج بودکه به نقل ان کتاب از "کمپانی اشکودا " خریدند  ویا قرار شد که نظایر آنرابرای کارخانه قند شازند ویا برای کارخانه قند مازندران ویا ورامین ویا برای کارخانه قند کنار بند امیر فارس را( یعنی مرودشت ) وغیره را بخرند واسناد مالی آنراهم وزارت مالیه نگهداری بکند ویا در سال 1310 ش ودر محله قلهک تهران وبا کمپانی بلژیک ، قرار داد خرید "تاسیسات چراغ برق" را میبندندویا قرار داد ها با شرکت های فلیپ هلسنمان ویولیوس برگود وزیمنس ( از کمپانی های آلمانی ) رامی بندند ویا در جاده سازی وپل سازی شهرهای شمالی ایران هم، از شرکتهای سوئدی استفاده بشود وبرخی نیز به شرکت دانمارکی کامپاکس داده شود ونیز قرار داد با شرکت های آلمانی وجهت اکتشاف معدن در ایران بسته شد واز جمله در معدن دوشان تپه تهران ویا در انارک یزد ویا در منطقه دامغان وغیره ..( ص 399-400همان ماخذ ) که استخراجهای آهن در آنهابود ویا برای تولید ریلهای آهنی راه آهن بکار گرفته شود ,ولذامدیریت اجرایی آن شرکت ها هم با "اداره کل صناعت ومعدن" دوره رضا شاه بود ولی مدیریت مالی اش ، با وزارت دارایی آن عصربود ، ویادر سال 1315ش هم رشته (طرق )در دانشکده فنی تهران شکل میگیرد  وبعلاوه در سال 1314ش فرهنگستان در ایران شکل میگیرد ولذا به نقل ص404کتاب خاطرات وخطرات ،دستور ساخت مقبره مشاهیر ایران وباتصویب اعضای فرهنگستان بود وهزینه دادن آن هم با وزارت مالیه ایران بود ، واز جمله هزینه جشن هزاره فردوسی در این سال  است ، که مقبره باشکوهی برای  فردوسی میسازند ویا ساخت وساز مقبره های حافظ وسعدی در شیرازاست ویا ساخت مقبره های خیام وکمال الملک  در نیشابوراست ویاساخت مقبره نادر شاه در مشهد ومقبره ابوعلی سینا در همدان وغیره است..

ونیز هزینه ساخت وساز ساختمانهای دانشکده های دانشگاه تهران با بودجه وزارت مالیه می باشد  که به نقل ص 404 همان ماخذ ، بنای ساختمان دانشکده پزشکی  ویاعمارت جراحی وکالبد شناسی آن دانشگاه تهران ودر 15 بهمن ماه 1314ش پایه گذاری میشود  واین امر در حالی بود که بعد از خلع ید از شیخ خزعل در خوزستان  ویاتمدید قرار داد ویلیام ناکس دارسی وتوسط سید حسن تقی زاده که در سال 1311اش وزیر مالیه شده بود، در آمد های نفتی ایران  به حساب خزانه داری کل ایران ریخته می شد وساختمانهای مزبور نیز باآن پولها ساخته می شود ویا سایر برنامه های عمرانی شهرها ویاخیابانکشی های جدید اغلب شهر هاست که بعد از سال 1315 ش شروع میشوند ویا ساخت بیمارستانها ومدارس وهنرستان شهرهاست ویا ساختمان برخی از فرمانداریهاست که اغلب از بودجه تخصیصی وزارت مالیه آن عصر بود واز سوی دیگرهم با اخذ مالیاتهای جدید وصرفه جوییهای دوایر مالیه استانها، میزان در آمد وزارت دارایی  ودردوره رضا شاه ، نسبت به مخارجش افزایش یافته بود ودر حالیکه در دوره احمد شاه ، دولتهای منصوبه وی تنها پنج میلیون بدهی به "بانک شاهی" داشتند ولی در دوره رضا شاه، میزان در آمد "بانک ملی ایران" سی برابر می گردد  وزمانی هم که رضا شاه میخواست  که از ایران برود  وبا هیاهوی علی دشتی ودیگران در مجلس شورای ملی، رضا شاه  هم ،در اواخر شهریور 1320 ش ودر دفتر خانه ثبت اسناد بندر عباس حضور می یابد  و68 میلیون پولی که در حساب خودش و در بانک ملی ایران داشت  ، به حساب فرزندش میکندکه شاه جدید شده بود ، ویاانتقال حساب بانکی می دهد ویا جواهرات سلطنتی خودش راکه پشتوانه پول ایران بود ویا 5200 روستای خالصه خودش را !

 واز وقایع دیگر دوره تاریخی مزبور ، تکامل تشکیلاتی وزارت مالیه عصر رضا شاه است ،ویا تاسیس "دایره نظارت مالی معا ونت خزانه داری وزارت مالیه است ویارابطه ای که با "اداره محاکمات مالیه " پیدا میکند ولذا مخبر السلطنه در خاطرات روزانه خودش ودر ص 417 کتابش ودر این بار ه می افزاید :که در دوره مزبور، فردی بنام  "اقبال الدوله "، سندی را از بانک میگیرد که (آن فته ) "طلب  بلا وجه" بود  وپس از رسیدگی ومراجعه به اسناد ودفاتر قبلی بانک ، محقق میشود که آن مطالبه ، مورد ندارد واین نوع موضوعات  توسط ( دایره وصول مطالبات وزارت دارایی) اغلب به وزارت عدلیه فرستاده می شد که هنوز هم بقایای این نوع دایره تشکیلاتی "وصول مطالبات مختلف" ، همچنان در وزارت اقتصاد معاصر هم دیده میشود

وبعلاوه به نقل صفحات 190 و191 کتاب " تحول نظام قضایی ایران در دوره پهلوی اول " هم که می نویسد : وقتی که علی اکبر داور وبعد از سال 1312ش وزیر مالیه رضا شاه میشود،و علی اکبر داور ، " مدرسه تجارت " راو در زیر نظر وزارت مالیه بوجودمی آورد  که مدتی ریاست این مدرسه با دکتر محمود افشار یزدی بود وباید افزود که موقوفات افشار زیر نظر دانشگاه تهران ومتعلق به او می باشد  ویاپسرش نیز ایرج افشار، مدتی در کتابخانه دانشگاه تهران کار میکرد ونیزلازم به ذکر است که مدرسه تجارت مزبور ،امروزه وبعد از گذشت 80 سال، به مرکز پژوهش های وزارت بازرگانی  تبدیل شده ویا دروزارتخانه اقتصادمعاصر وبه چند واحد تحقیقاتی زیر نظر معاونت اقتصادی وزیر اقتصاد تبدیل شده است ولی متاسفانه هنوز پرسنلش کارآیی لازم را در مورد های مزبور ندارند  که گره از مشکلات اقتصادی ایرانیان بگشایند ویا سایر پرسنلی که در دایره تجزیه وتحلیل اقتصاد کلان  هستندویا در "واحد آینده پژوهی "سازمان برنامه هستند  وبایدهم به مرکز پژوهشهای مجلس واداره تدوین قوانین مجلس ، رهنمودهای اقتصادی لازم خود را بدهند که فاقد چنین دیدگاههای تشکیلاتی - پژوهشی هستند

وبعلاوه، به نقل صفحات مزبور ،علی اکبر داور ، ودر مدت وزارت دارایی خودش ، شرکتی وبنام "شرکت سهامی مرکزی" ودر وزارت دارایی  ،ایران بوجود میآورد که در ساخت سیلو عمل میکرد ویا در" تاسیس بیمه ایران " بود ویا در ازدیاد محصول پنبه ایران وسهولت داد وستد پنبه وبرنج وغیره بود.. وکتاب مزبورهم می افزاید که داور  با این اقدامات خود،اصلاحاتی  در وزارت دارایی وازدیاد درآمد آن بّعمل میآورد  ویا در" نظارت بر مخارج دولت "  ویا در "اصلاح تعرفه گمرکی"  این وزارتخانه مالیه بوجود می آورد،ویا در اخراج کارکنان بلژیکی که در سال 1314ش  از ایران رفتند که از عصر قاجار به وزارتخانه مالیه ایران وگمرک آن آمده بودند ویابه نقل ص 192 کتاب " تحول نظام قضایی ایران" ودر این دوره تاریخی ،مدیر گمرک وزارت مالیه ایران، "مسیو دو کر کر" بود که با 31 نفر دیگر از بلژیکی ها  ، ریاست ادارات مختلف گمرک تهران ویاشهرستانها را داشتند وبعد از رفتن آنهاهم دکتر سجادی ودیگر کارمندان ایرانی جایگزین آنها شدند ویاکتاب " مستخدمین بلژیکی درایران " هم به فعالیت آنها در سالهای مزبور می پردازد  وبعلاوه در دوره علی اکبر داور در وزارت مالیه  ، قانون مالیات بر در امد وقانون دیوان محاسبات وقانون فروش خالصه جات وقانون مالیات  بر نفت وبنزین و قانون تعرفه گمرکی  تصویب میشود  وبعلاوه در دوره داور در وزارت مالیه هم ، پرسنل بانک ملی که اغلب آلمانی بودند دگرگون شده  ویادر دوره علی اکبر داور ودر سال 1315ش، سرتیپ امیر خسروی ، رئیس بانک ملی میشود ولی متاسفانه داور در سال 1315 وبدلیل مطالبه برخی از اسناد مالی توسط رضا شاه از او، ودر وزارت مالیه می ترسد وبرای اینکه نظیر دیگران زندانی نشود  از ترس خود کشی کرده ودر صفائیه شهر ری  دفن اش میکنند 

 واز اقدامات دیگر وزارت مالیه عصر رضا شاه هم "تدوین قانون تجارت " در سال 1309 ش بود ،که اداره کل تجارت در آن سال شکل میگیرد  ویا "محکمه تجارت " و بر اساس آن قانون بوجودمی آید ویا "اتاق تجارت" بوجود می آید که ادامه کار ناصر الدین شاه است که به 15 نفر از تجار تهران ودرداخل ارگ سلطنتی ، حکم ملک التجاری داده بودویاحکم ناظم التجاری ومعین التجاری داده بودوامروزه این نوع "اتاق تجارت" به خیابان طالقانی تهران انتقال یافتهاست  ویابعدا رضا شاه "مدرسه تجارت " را هم در راستای همان سیاست بوجود میآورد

 واز اقدامات دیگر رضا شاه هم در وزارت مالیه ایران ، تغییر عنوان آنوزارتخانه  ،و بنام "وزارت دارایی ایران" بود ویادستور ساخت وساز ساختمانهای جدیدش ویادفاترش وبعد از سال1317ش بود که در مقاله دیگرم وبه نحوه ساخت وساز این نوع "کاخهای وزارت اقتصاد" اشاره کرده ام

واز تحولات دیگر تشکیلاتی وزارت دارایی ، عصر رضا شاه و در طول 20 سال سلطنتش هم ، آنست که در مدت 20سال مزبور26 کابینه دولت تشکیل می دهند  ویادر آن 26 کابینه هم 26 وزیر دارایی پست سازمانی مییابند که اسامی اشان به شرح ذیل می باشد:

1-میرزا عیسی خان فیض 2-میرزامحمود خان مدیرالملک 3-4 –دکتر محمد مصدق السلطنه   ( در دو کابینه  کوتاه مدت ) 5- میزرا خلیل خان فهیم الملک

در دوره (وزارت مالیه فهیم الملک ) که در سال 1301 ش میباشد  ودر کابینه چهارم قوام السلطنه وزیر اقتصاد گردیده بود ،میلسپو مستشار مالی، به ایران می آید تا خزانه داری ایران را سر وسامان بدهدکه 5/ 3میلیون بدهی خارجی داشت وبعلاوه احمد شاه هم بخشی از جواهرات سلطنتی خودش را به اروپا انتقال داده بود

 6- حسنعلی خان نصرالملک 7- علیرضا قراگوزلو 8- میرزا محمد علی خان ذکاءالملک فروغی  9و10-میرزا محمود خان مدیر الملک (در دو کابینه کوتاه مدت ) 11- محمد علی فرزین 12- 13-میرزا محمد علی خان ذکاءالملک ( دردوکابینه کوتاه دیگر(

 14- مرتضی قلی بیات

 لازم به ذکر است که این 14 وزیر مالیه  که در طی 4الی5سال اوایل قدرت یابی رضاشاه هم وزیر شده بودند ،بعلاوه توام با سلطنت احمد شاه نیز بود که در 18 آذر 1304ش سلطنتش پایان یافت و یادر آن تاریخ ،مرتضی قلی بیات ،آخرین وزیر مالیه احمد شاه بودکه مرتبا وزرای مالیه مزبوراز بانک شاهی لندن وبدلیل کسریهای بودجه دولت ، استقراض میکردند وجمعا از سال 1285 ش وتاریخ تاسیس وزارت مالیه جدید در حکومت محمد علیشاه قاجار وتا سال 1304 ش که پایان سلطنت  احمدشاه قاجاریه می باشد ودر طی همین 20 سال تاسیس وزارت مالیه جدید نیز، تعداد 34 وزیر مالیه عوض می شود ویابدلیل تلاطمهای مالی متعددش عوض کرده بود

15- حسن وثوق – که در 11تیر ماه 1305ش ودر کابینه حسن مستوفی(نخست وزیر) وزیر مالیه رضا شاه میگردد که شاه تازه تاجگذاری کرده بودوقانون تاسیس بانک ملی هم به تصویب رسیده بود

16-نصرت الدوله فیروز

 در دوره وزارت مالیه، نصرت الدوله فیروز فرمانفرما هم وبدلیل اختلافاتش با میلسپو وی از ایران می رود و کتاب " میلسپو ونصرت الدوله" به مضامین آن اختلافات اشاره کرده است وبعلاوه در دوره وزارت  مالیه نصرت الدوله هم ، قانون انحصارات قند وشکروغله ، تصویب شد ویابا در آمد آنهاو در سال 1306ش کلنگ ساختمان راه آهن تهران به زمین زده می شود  ونیز قانون کشیدن راه اهن از بندر محمره ( خرمشهر) تا بندر شاه (بندر ترکمن کنونی ) تصویب میشود ویا جاده کشی آسفالته شوشتر تا خرمشهر ویا خیابانکشی چهار راه امیر اکرم (برادرشاه )تهران وتا میدان راه آهن تهران که از باغات موکاری امیریه ومنیریه وگمرک گذرانیده شدندویا خرید کامیونهای با ربری از خارج وبا آگهی در نشریات خارجی  ویاتاسیس گاراژهای باربری وبا پول وزارت مالیه بود  ولی بالاخره خود نصرت الدوله هم در سال 1308ش  وبدلیل اختلاس در وزارت مالیه  دستگیر ودر زندان سمنان به قتل می رسد

17- مهدی قلی هدایت 18- محمد علی فروغی

 در دوره مزبور ، سه اداره کل از وزارت فواید عامه ،جدا میگردد ویابودجه آنها هم از یکدیگر ودر دفاتر واسناد وزارت مالیه تفکیک میشود  وبعلاوه قانون ثبت اسناد وثبت احوال ویاتاسیس ساختمانها وپرسنل خاص برای آنها ویاجهت تحکیم مالکیت اشخاص و در نقاط مختلف ایران تصویب می شود ویا قانون تجارت ویاتجارت با خارج  ویامحکمه تجارت هم تصویب می شود

19-سید حسن تقی زاده_ در دوره وزارت مالیه تقی زاده هم موضوع الغاء انبارداری مطرح شد وبعلاوه قرارداد ناکس دارسی که32 سال از انعقاد آن می گذشت ، دوباره تمدید شد  ولی قرار شد که پول نفت مزبورو به سرمایه گذاریهای مختلف در داخل ایران اختصاص داده شود  وفقط اسناد مالی ویاوثیقه هایش  در دفاتر وبایگانی های وزارت مالیه نگهداری بشود

20-21-22-23( سه بار متوالی) علی اکبر داوربود  که در 26 شهریور 1312 ش وزیر مالیه کابینه محمد علی فروغی شد ودر دوره وی ، بانک فلاحت ( بانک کشاورزی کنونی) بوجود آمد ویا قانون فروش خالصه جات دولتی ویااوراق قرضه فلاحتی وصنعتی در وزارت مالیه تصویب می شود ویا مدرسه فلاحتی کرج ویااداره آبیاری  وهزینه آن تصویب می شود ویا خریداین نوع ابزار آلات کارخانجات قند سازی ایران از خارج بود ویا تاسیس مدرسه تجارت وقانون تاسیس دانشسراهای مقدماتی وعالی  وبودجه مورد نیاز آنهابود ویاقانون مجازات صادر کنندگان چک بلا محل بودو یاقانون دیوان محاسبات بودوبعلاوه در دوره وزارت علی اکبر داورهم هزینه ساخت وسازهای دانشکده های دانشگاه تهران  داده میشودویاهزینه ساخت مقبره های شعرا ومشاهیرایران در شهرستانها ویا هزینه استخدام 100 فارغ التحصیل  اعزامی به اروپا در دانشگاه تهران بودویا دردانشسرای عالی بودکه در سال 1307 ش به اروپا اعزام شده بودند ودر سال 1313هم به ایران برگشته بودندویاهزینه استخدام دبیران  هنرستانها ویادبیرستانهای تازه تاسیس ایران بود که اغلب در این دوره تاریخی ایجادشده بودند

24-محمود بدر :

وی وزیر مالیه در کابینه دوم محمود جم میشود که در تاریخ مهر ماه 1316 به مجلس معرفی گردید ودر دوره وزارت مالیه وی  ، قانون بیمه ویاقانون بازنشستگی تصویب میشود ویا اجازه تاسیس بانک رهنی مسکن بوجود میآید ویا قانون ایجاد صندوق پس انداز ملی ودر بانک ملی است که شکل میگیرد ویا قانون مالیات بر ارث  ویانقل وانتقالات بلا عوض  است که تصویب  میشود وبعلاوه قانون ترفیعات کارمندان دولتی ویاتامین آنها از بودجه وزارت دارایی  است که تصویب میشود

25-26- سرتیپ رضا قلی امیر خسروی ( در دو کابینه مختلف متین دفتری وکابینه علی منصوراست  ویادر سالهای 1318 شو1319ش بود که وی در دوره وزارت خودش اقدام به ساخت وساز کاخهای وزارت اقتصاد می نماید ویا ساختمانهای بانکهای ملی  ویارهنی وسپه وکشاورزی تهران وشهرهای دیگر را تکمیل میکند

 یکی دیگر از تحولاتی که در تشکیلات وزارت مالیه عصر رضا شاه بوجود آمد  وتشکیلات سازمانی آنرا نسبت به وزارت مالیه عصر قاجاریه بکلی دگرگون نمود  ، دگرگونی روابط سازمانی دوایر استان تهران با دفاتر ادارات کل مالیه استانها می باشد که در گذشته تاریخ ، مستقل عمل می کردند ، زیرا مستوفی ها ویاپیشکارهای مالیاتی آنها، زیر نظر حاکمان محلی بودند وکمتر وزارتی می اندیشیدند ویاکمتر از تهران دستور می گرفتند ولی این سیستم محلی اداره مالیه و در وزارت اقتصاد عصر رضا شاه دگرگون می شود ووزارت مالیه تهران، تسلط بیشتری برادارات کل مالیه استانها پیدا میکندوبه این "پدیده اداری "ص  8 کتاب "شرح زندگانی من " عبدالله مستوفی ، اشاره دارد که در مورد منحل شدن " هیئت ممیزی مالیات ایالت تهران"است  که در سال 1297ش اتفاق افتاد( یعنی دوسال قبل از ظهور قدرت رضا خان)  وبتدریج سیستم سابق اداری مزبور هم در تمامی استانها فروپاشید وبا آمدن میلسپو  به ایران هم ، وزارت اقتصاد ، کاملا تمرکز اداری می یابد  ولذا به نقل صفحات مختلف کتاب عبدالله مستوفی ،همه ساله از تهران ، دستورالعملهای اداری ویالیست تشخیص درآمدها وهزینه ها ، به شهرستانها فرستاده میشد ، که کارمندانش می بایست طبق "فرم اداری ارسالی" مزبور آنها را پر میکردند وبه دفاتر تهران میفرستادندوبرمبنای این اصول هم، (تعادل هزینه ها –ودرآمدها) در تمامی استانها بوجود آمدویکی از اصول اساسی تنظیم بودجه ، وتوسط وزارت اقتصاد گردید که پرسنل ادارات کل مالیه می بایست که در تهیه وتنظیم آنها  استادانه عمل می کردند ویا دقت لازم را بعمل می آوردند  تا کسری بودجه در کل کشور بوجود نیاید  ودر این رابطه هم بود که نهاد "مدیریت بدهی های دولت" ودر وزارت اقتصاد شکل می گیرد  ویا " اصل تقدم در آمد بر هزینه ها"بوجود می آید ویابرای یکسال مالی سند سازی میگردد ،ویا جزو وظایف ارگانهای تشکیلاتی وزارت دارایی میشود  ، که می بایست با تکیه به آنها، " میزان در آمد عمومی کشور" واز منابع مختلف حدس زده میشد ویا با لیستهای ارسالی از مرکز ، تخمین زده میشد وسپس میزان ویا موارد هزینه های عمومی تعیین میشد ، تا تکلیف دولت ودر مورد "مسایل مالی سالیانه کشور" روشن میگشت  واین نوع سیستم اداری هم در وزارت مالیه عصر قاجاریه وجود نداشت  ولی بعدا بوجود میآید  وبه این طریق ، استقلال اداره مالیه شهر واستان نسبت به مرکز تهران از بین می رود  ، که هر شهرستان برای خود ، یک بودجه مستقل داشت و بوسیله سنه مالیآن بود( وماموران وصول خزانه ویا حسابداران  وجداگانه از نظرات وزارتخانه  آنرا تنظیم می کردند  وبه سیاستهای بودجه بندی مرکز توجه نداشتند ویا به سیاستهای تصویب بودجه در کمسیون مجلس اعتنا نداشتند  ودر حالیکه اولین بودجه پیشنهادی و در وزارت مالیه عهد احمد شاه، حداقل 5میلیون کسری داشت  ودر "آن سیستم اداری "هم بانک شاهی سابق، همه ساله مبلغی مساعده وبه دولتهای احمد شاه وام میداد که نمی توانست آنرا وصول دوباره بکند ولی در سال 1301ش وبا آمدن میلسپو  به وزارت مالیه ایران ، قرار میشود که دولت "تغییر مکانیزم اداری " بدهد  وبجای آنکه بانک ، وام را به دولت بدهد ، تنها خود آن بانک، وام ها را به اشخاص داده  ووزارت مالیه هم فقط به نگهداری وثیقه های مالی ویا تضمین باز پرداخت آن بپردازد  ویا در صورت زیاد شدن بدهی های مزبورهم وبا " کمسیون تطبیق حوالجات "و یا با" دایره وصول بدهی ها " کنترل این  نوع زیاد شدن بدهیهای مختلف را بگیرد  وبدین ترتیب بودکه، "سیستم پیش بینی مالی " در وزارت اقتصاد بوجود آمد  ویا " سیستم تصویب هزینه های عمومی کشور" بوجود می آید ویا " سیستم نظارت بر انجام هزینه های کشور"پیدا میشود وبرای اولین بار در وزارت اقتصاد بوجود آمد ویا " نظارت بر اجرای بودجه در کشور" پیدا می شود ویا" سیستم تهیه وتعیین ضوابط مالی در کشور" بوجود می آید ویا اولین بار قانون دیوان محاسبات ودر سال 1302 ش شکل میگیرد  ویا سیستم حسابرسی دولتی وسازمان حسابرسی بوجود میآید که دورس آنرا در آموزشهای دارالفنون میدادند ویا اسناد ومدارک آن حسابرسی را در بایگانی های وزارت مالیه نگهداری می کردند  ویا پرسنلش هم گزارش تفریغ بودجه آنراهمه ساله به کمسیونهای مجلس ودیوان محاسبات میفرستادند ، تا حساب کلیه وزارتخانه ها وشرکت ها ویاموسسات وبوسیله وزارت مالیه نگهداری بشود ویا دریافت های دولتی در حسابهای خزانه داریکل متمرکز بشود ویا مکانیزم مخارج عمومی کشور تقسیم بندی بشود  ویابا شگرد های اداری مزبور بود که مخارج کشور به : مخارج عادی ومخارج فوق العاده حساس ومخارج انتقالی  وغیر انتقالی واز یک سال به سال دیگر تقسیم می شودویا در سند نویسی بودجه هرایالت ویا هر اداره تقسیم بندی می شود ویادر "کمسیونهای ارزیابی املاک ومالیات " بوجود میآید

 واز تحولات دیگر سیستم وزارت مالیه عصر رضا شاه هم نسبت به عصر قاجاریه آن بود که در چهاراصل ذیل خلاصه میشود :

1. دقیق شدن سیستم ممیزی درآمدها واسناداداری آن  نسبت به ارزیابی های دوره قاجاریه که بهتر می شود
2. تنظیم روابط صحیح ادارات ویادفاتر وزارت مالیه تهران وبا واحدهای اداری شهرستانها ،و بطوریکه آنها مستقل  وخود سرانه عمل نکنند
3. تنظیم تجارت هرفرد در شهر خودش ،  واز طریق کنترل نظام گمرکی کشور ویا میزان فروش اجناس وی واز طریق محاسبات گمرک ویا"اتاق تجارت" و"محکمه تجارت" واسناد آن  ویا وثیقه های تجاری وبانکی آن میباشد که در" دایره وصول مطالبات وزارت دارایی "اتفاق می افتد ویا در "دایره مبادله وتهاتر بدهی ها وبا وثیقه های"این وزارتخانه است که به کمسیون " تطبیق حوالجات"  در دوره مزبورمشهور میشود
4.  رشد مکانیزم قانون ویاقانون گذاری ودر زمینه تشخیص درآمد ها ی اقتصادی ویا در زمینه ممیزی مالیاتی وانواع آن ویا درزمینه محاسبات عمومی ودر مجالس قانونگذاری دوره رضا شاه است که نسبت به قانونگذاری سه دوره مجلس عصر قاجاریه بعمل می آید که تجربیات لازم رادر زمینه قانونگذاری امور مالی نداشتند واز جمله قانون تشکیل خزانه داری مصوب اسفند 1301ش می باشد که تمرکز عایدات نقدی وجنسی وجمع آوری آن در خزانه داری دولت متمرکز بشود ویا قانون شکل گیری بانک ملی وچاپ اسکناس آن است که در سال 1305ش مصوب میشود ویا متمم قانون بودجه مصوب اسفند 1310ش است ویا "قانون  محاسبات عمومی." وتشخیص صدور حواله های  صحیح از غیر صحیح است  ویا "قانون تسجیل حواله های میان ادارات" ویا تصدیق آن حواله هاست که در سال 1312ش ویا قانون متمم بودجه سال 1313ش است که در زمینه اصلاحات تشکیلات وزارت مالیه است ویا قانون نقل وانتقال مالی آن است ویا قانون تغییر وتبدیل مالی آن  است ویا سیستم سالیانه بودن بودجه کشوراست ویا قانون تطبیق اسناد مالی وتعهدات مصوب سال 1318 ش است  ویا کنترل آن بوسیله حسابداران ویا قانون "اداره تصفیه ورشکستکی  است که مصوب 24 تیر 1318ش است ویاتنظیم کنترل هر حوزه مالیاتی وبوسیله ممیزان آن حوزه مالی است ویا قانون تنظیم بودجه 1319 ش ودر مورد رسیدگی مالی وحکم لازم در مورد آن است ویامبنی بر پرداخت ویا عدم پرداخت آن حوالجات  است ویا آیین نامه رسیدگی اداری به حسابهای ماهانه دولت وشهرداریها ی مورخ 24 /5/1319ش است ویاقانون رفع نقص وتطبیق با دفاتر محاسبات ویا قانون تسجیل حواله هاست  ویاتطبیق اسناد وتعهدات وتشخیص میزان مخارج ویا نوع مخارج اداره مزبوراست ویا با اعتبار بودجه مصوب  است که بایدبسنجند ویا مراحل تعهدات مالی وشکل کنترل مخارج  است که باید بسنجند ویا در مخارج ساخت وساز ابنیه ساختمانی ویا در پرداخت حقوق کارکنان ،بسنجند که چه نوع ماده قانونی ویا فصل اعتبارات مالی  در آن پرداخت هارعایت شده است ویا نه؟ واینهاهمگی مشخصات وزارت دارایی عصر رضا شاه  راتشکیل می دهد