ایران شناسی - قوم شناسی - جامعه شناسی

            
                   کاخهای وزارت اقتصاد ایران وتاریخ ساخت و ساز آنها
بخش (4)
  از :دکتر محمد خالقی مقدم  جامعه شناس اقتصادی

قبلا گفتم که هسته اولیه پیدایش وزارت مالیه که در سال 1285 شمسی پدید آمدولی پرسنل اداری اش در ساختمانهای آجری داخل مجموعه ارگ سلطنتی قاجاریه بودند ودر محدوده میدان ارگ کنونی تهران فعالیت میکردند وبرای اولین بار معماری وساخت ساز ونقشه کشی این  نوع از کاخهای عظیم وزارت اقتصاد نیزدر سال 1317 شمسی ودر دوره رضا شاه شروع شد که در اواخر کابینه محمود جم بودویا در ایام دو کابینه متین دفتری ورجبعلی منصور نیز دنبال گشت ، که در هر دو کابینه مزبور هم، سر تیپ رضا قلی امیر خسروی  وزیر مالیه  این کابینه ها بودواین دو کابینه هم در تاریخهای سوم آبان 1318 ش و9 تیر ماه 1319 تشکیل شدند ولازم به ذکر است که سرتیپ رضا قلی امیر خسروی ، قبلا رییس بانک ملی شده بودودر این مدت 1305 الی1317ش تاسیس اش هم در آمد بانک ملی سی برابرشده بود وچونکه در این سال ، امیر خسروی وبعنوان وزیر اقتصاد به مجلس معرفی شد  ولذابعد از حکم وزارتش نیز، کارهای اجرایی ساخت وساز ساختمانهای وزارت  اقتصاد راآغاز کرد که در بالای میدان ارگ تهران ، واقع بود و امروزه ، قسمتی از آن ارگ قدیم تهران، به کاخ سازمان سرمایه گذاری خارجی وزارت اقتصاد کنونی تبدیل شده است  وقسمتی دیگر هم متعلق  به کاخ سازمان مالیاتی کشور می باشد ویابه سازمانهای دیگر وابسته به وزارت اقتصاد می باشند  که در پشت نرده های سه خیابان داور وصور اسرافیل وناصر خسرو قرار دارند ودرجنوب آن  ناحیه نیز کاخ گلستان ویاشمس العماره وتخت مرمر واقع است و اراضی زیر بنایی وزارت اقتصاد را از مجموعه سلطنتی ارگ قاجاریه جدا کردند ولی هنوز کسی نمی داند که این مجموعه ساختمانها ، در چه تاریخ ویا بوسیله چه کسانی طراحی  شده ویا ساخت وساز شده اند ؟و یاخیابانهای سه گانه مزبور که قبلا بصورت دیوارهای گلی ارگ سلطنتی قاجاریه بودند که که از  دوران کریم خان زند وتا آن سالها ادامه داشت چگونه ساخته شد؟ ودر حالی که نظیر مجموعه ارگ شیراز بودند ودر محوطه ارگ سلطنتی تهران هم که بقایای دوره زندیه است ، انواع کاخهای گلستان، ویا کاخ شمس العماره ویا کاخ عمارت بادگیر  ویاتالار عاج ویاتالار الماس وتخت مر مرقرارداشت  ویا انواع موزه های سلطنتی وانواع حرمسرا هاداشت ویاانبار غله خالصه جات  ویا8 دیوان اداری قدیمی ایران وپرسنلش در جنب آن کاخها بود وبعبارت دیگر دولت قاجاریه ودر میان دولت های سابق ایران بیشترین کاخها ویاحرمسرا ها را در درون این محوطه تهران  ویا درنقاط دیگر تهران  بوجود آورده بودکه اغلب در تهران مستقر بودندولی هنوز کسی به آن دقت  اجتماعی نکرده است  ودر جنوب  همین دیواره های گلی این ارگ تهران نیزخیابان بوذر جمهری نبود(و یا خیابان 15 خرداد کنونی )قبلا وجود نداشت که کریم آقا خان بوذر جمهری  که شهردار تهران آن عصر رضا شاه بود وآنرا کشید  ویا روبروی آنرا که خیابان ابوسعید شده است وبلکه بجای این خیابان ، تنها یک کوچه باریکی بود که دیواره گلی ارگ محوطه سلطنتی را از سبزه میدان جدا می کردویا از درب قیصریه آن جدا میکرد که بنام (" کوچه درب صندوق دار") بود ودر جنوب آن نیز ازچهارراه گلو بندک کنونی وتا میدان اعدام قاجاریه وقاپوق (میدان محمدیه کنونی ) خیابان کنونی خیام قبلا وجود نداشت وبلکه در دوران رضا شاه کشیدند که امروزه اغلب مغازه هایش  متعلق به چرخ خیاطی صنعتی فروشی است  ویا پارک شهر بالای آن ناحیه هم نبودوبلکه خانه های قدیمی وکوچه های محله سنگلج  ویا ناحیه آب پخش کن همان محله سنگلج تهران بودند ولذاپارک شهر مزبور نیز در فاصله سالهای 1317 الی 1320 ش ویادر مساحتی به اندازه 25 هکتار ساخته شدونیز سه خیابان داور وصور اسرافیل وناصر خسروهم قبلاوجود نداشت که از سه طرف نرده های کاخهای وزارت آقتصاد کنونی درمحاصره آنها است  ولذابا کشیده شدن  خیابان صور اسرافیل که فاصله میان مجموعه قدیمی  این محله انداخت ویا مجموعه ساختمانهای دارالفنون ومدرسه مادرشاه ودرب اندرون را از بقیه تفکیک کردکه احتمالا به حرمسراها  وصل می شد  ویا ساختمان قدیمی تلگرافخانه قاجاریه راکه وصل به ساختمانهای جدید وچند طبقه وزارت مخابرات است وقبلا جزو مجموعه ارگ بود ویا مسجد کنونی امام حسن مجتبی راواز بقیه محوطه ارگ سلطنتی قاجاریه جداشدند که قبلا یکی بودند  وخیابان باب همایون کنونی هم که خیابان وسطی عمارتهای  ارگ سلطنتی بودند ودر دوره رضا شاه کشیده شد وامروزه هم اغلب به مغازه های کت وشلوار فروشی تبدیل شده اند ودر آن طرف دیگر خیابان مزبورهم قورخانه قاجاریه ویاقزاق خانه آنان  ویاکوچه ناصرالدن میرزاویا کوچه افخمی بودکه از بقیه مجموعه ارگ قاجاریه جدا شدکه امروزه درب مترو تهران ودرآن محل سابق قورخانه می باشد ودر روبرویش نیز ساختمان روزنامه اطلاعات عصر رضا شاه ساخته شدکه قبلا اراضی قورخانه کهنه بود ویادرآن سوی  دیگرش نیز ساختمان جدیدویاچند طبقه مخابرات  واقع است وبعداز تصویب قانون همگانی شدن تلفن ودر سال 1333 -1334ش  ویادر پشت ساختمان تلگرافخانه قاجاریه ساخته شد ویادرجنب اداره پست عصر رضا شاهی ساخته شده بود که در پشت آن هم خیابان باب همایون شاهی واقع است  ویک نوع درب شاهی بود که از آن درب همایونی  ویادروازه شاهی ،خاندان سلطنتی قاجاریه ازدرون ارگ سلطنتی خود خارج شده ومحل گذر شاه ویاکالسکه های خانواده اشان وبطرف کاخهای تابستانی وییلاقی خودبودکه  دردامنه های کوه پایه های توچال ویاپلنگ چال وغیره  پربرف واقع بودند که تا اواسط تابستان برف داشت وخنکی ایجاد می کردو نظیر کاخ سلطنتی جهان نمای فتعلیشاه، در قریه نیاوران تهران بودکه بخاطر رویش نی های بلندش وبر اثر جوشش آب در سطح زمین  بود که به آن قریه ییلاقی( نی آوران )می گفتند ویا نظیر آن در باغ منظریه ودر دامنه کوه بود ویا قصر اقدسیه زن ناصر الدین شاه بود ویاآجودانیه ویا قصر کامرانیه متعلق به پسر ناصرالدین شاه بود ویا قصر صاحبقرانیه  ناصرالدین شاه بود ویا قصر دیگر سلطنتی اش  ودر محله کنونی سلطنت آباد تهران بودویا قصر های خانواده عبدالحسین میرزا قاجار ودر محله وقریه سابق فرمانیه تهران بود ویا "قصر قجر" فتحعلیشاه ودرجاده قدیمی شیمران بودکه رضا شاه آنرا با معماری مارکف روسی به زندان قصر تبدیل نمود  ویا قصر محمدیه و متعلق به محمد شاه بودکه در محمود آباد کنونی شمیران قرار داشت ویا قصر عباسقلی میرزا آقاسی بود که در محله عباس آباد کنونی بودکه اراضی اش متعلق به میرزا آقاسی بود ویا اراضی داودیه تهران بودو متعلق به داود خان پسرآقاخان نوری بود ویا باغ فردوس که متعلق به معیرالممالک بودویا قصریوسف میرزا مستوفی الممالک درقریه ونک ویایوسف آبادبودویاقصر اتابک امین السلطان ودر زرگنده تهران بود که به سفارت ییلاقی روسیه داده شدودر کنارش نیز شر شردایمی رودخانه آب زرگنده شنیده میشدویا خانه ییلاقی امیر کبیر ودر تپه های امیر آباد کنونی بودویاقلعه وخانه ییلاقی جلال الدوله میرزاقاجار و در محله جلالیه کنونی بودوآب کرج به آنجا آورده میشد وبعد از سال 1334 نیز تاسیسات آب تهران را در آن ناحیه کشیدند ویا قصر احتشام میرزا در احتشامیه بود ویا قصر بهجت آباد واز زنان قاجاریه ودر بیرون قلعه تهران  قرار داشت و یا مالکیت (قریه ییلاقی دروس)بودکه توسط خاندان رضاقلی هدایت ومخبر السلطنه اداره میشدومسجدویاقنات هم در قریه خود ساخته بودندوصادق  هدایت نیز درهمان خانواده به دنیا آمدویاقریه شمس آباد ومجیدیه تهران بودکه مالک اش عبدالمجید میزا عین الدوله بود ویا محله نظام آبادوسبلان بودکه توسط نظام الدوله اداره میشد  ویا قصر ناصر الدین شاه وعشرتکده او در قریه عشرت آباد تهران بود ویا قصر دیگرش ودر باغ پر از گل لاله زار تهران بود ودر کنار آن نیز باغ محمد خان   سپهسالارواقع بودویا باغ میرزا حسین  خان سپهسالارو در میدان بهارستان  واقع بودویادر بالای آن نیز قصر نگارستان محمد شاه بود که قایم مقام فراهانی رادرآنجاخفه کردودربالای سازمان برنامه کنونی واقع بود ویا قصر وعمارت امین الدوله ودر باغ امین الدوله ویادر کنارمحله ومسجد فخرآباد کنونی واقع بود که زنش فخرالدوله دختر مظفرالدین شاه بود ویادر بیرون دروازه وقلعه شرقی تهران هم که نرسیده به میدان ژاله قدیمی ویامیدان 17 شهریور کنونی است واز میان یخچالهای طبیعی تهران می گذشت ویا ازجاده خاکی بیرون شهر میگذشت ودر آن سویش قصر فرح آباد احمد شاه قرارداشت ویا در آن سوترش نیزقصر دوشان تپه ویاقصر فیروزه ناصر الدین شاه بود ویاقصر جاجرود وقصر شهرستانک وی قرار داشت وبعلاوه در بالای درب همایونی هم که قسمت شمالی ارگ سلطنتی  تهران بود ودر دوره ناصری خانه ویامنزل مسکونی وجود نداشت وگر چه ناصرالدین شاه و در عصر خودش قلعه تهران راو در بالای  ارگ سلطنتی قاجاریه خود توسعه داد ودیواره قلعه دومی  به دور آن ودر عصر خودش کشید،ویادر ناحیه شمالی شهرتهران کشید که در اسناد تاریخی آمده است و  سه دروازه یوسف آباد (در ناحیه چهارراه حافظ کنونی ) را در آن قرار داد ویا در وازه دولت راو یا(در وازه شمیران )آن دیواره قلعه جدید را که در مسیر خیابان کنونی انقلاب واقع بود ودر عصر وی خندق شمالی تهران ویادیواره شمالی شهر رادرآن ناحیه کشیدند ولی تا زمان رضاخان ،و بین دیواره اول ودیواره دوم که بالای باب همایون بود وتادومین دیواره اش در ناحیه مزبور (یعنی تادر وازه دولت  ویاتا در وازه شمیران وغیره)هنوزمحله مسکونی ویا منزل چندانی وجود نداشت ولذادر محل کنونی خیابان فردوسی باغ بزرگ علاءالدوله قاجارواقع بودکه حاکم تهران در عصر ناصری بود ویا باغ میرشکارودر پشت آن نیز(باغ ملی)واقع بود که مشق نظامی  در آن باغ ملی میکردند ویادر آنسویش  (باغ لاله زارناصری )واقع بود که امروزه محله لاله زار تهران نامیده میشود ویا (باغ آقا وجیه سپهسالار) ویا باغ نگارستان  ویاباغ بهارستان  ویاباغ امین الدوله که دربالای آن ناحیه بودو همگی ملک اختصاصی بودندولذاامکان ساخت وساز وجود نداشت  ویادر بالای باغ علاءالدوله نیز باغ ویا پارک اتابک امین السلطان واقع بود که بعدا آنرا تک تکه کرده وسفارتخانه های انگلیس  ویاروس وفرانسه وایتالیارادر آن ناحیه ساختند ویا به سفارتهای عثمانی (ترکیه کنونی)  ویاآلمان (ودرکنار کوچه برلین تهران)دادند که مسجد امین السلطان نیزهنوز در کنار آن است ویاسفارت ینگی دنیا(آمریکا) نیز در خیابان ارباب جمشیدودر جنوب دروازه دولت واقع بود  واینها 8 سفارتخانه عصر ناصری بودند که در داخل قلعه تهران قرار داشتندوبا( دیوان وزارت خارجه) مستقر در داخل ارگ  تهران همکاری میکردند ویا( وزارت داخله ویا کشور هم) به معنی امروزی آن نبودکه برای صدها شهر ایرانی ،فرماندار ویابخشدار مستقل از "ایل قاجار" تعیین بکند  وبلکه وزیر مسئولی بود که تعدادی پرسنل ویااحکام نویس ویاطغرا نویس در درون ارگ سلطنتی داشت وبا نظرخود شاه و برا ی 15 ایالت بزرگ ایران ویابرای 19 ایالت کوچک ایران حاکم می گماشت وآنهم تنها از میان ایل قاجار بود که حاکم آن شهر ها و یاسررشته دار های اداری آن تعیین می شدند ویا( وزارت مالیه) هم به معنی امروزین  آن نبود که تشکیلات ویاپرسنل مستقل از خواسته های دربار داشته باشد ویا بودجه ریزی کشوری را با نظریات کمسیونهای مجلس اداره بکند وبلکه یک نوع "دیوان استیفاِی قدیمی "ایرانی بود ویاپرسنل خاص و"مرام اداری  خاص "در درون دربار قاجار داشت که از دولتهای قدیمی ایرانیان اقتباس فرهنگی کرده بودند ولذاآیین نامه ویابخشنامه ویامرام نامه کارمندی وغیره آنها هم نظیرامروز نبود ویا ساختمانهای اداری ویاتشکیلاتی بیرون از دربارهم نداشتند وبعلاوه وضعیت وزارت فرهنگ ومعارف عصر قاجار ویا وزارت پست وتلگراف آن دوره ویا وزارت طرق وشوارع ویا وزارت تجارت وفواید عامه اش نیز چنین وضعی داشت که تعدادی پرسنل اداری ودر درون دربار داشتند ویا(وزارت عدلیه) نیز چنین بود که گرچه حکام شرعی ودر شهرها ومناطق خارج از دربار آنرا اداره میکردند ولی چونکه از گذشته  جامعه ایران به (روش زمین داری وفئودالیسم بزرگ)  اداره میشد ، لذاصدور احکام آن دادگاهها ی محلی هم طوری نبودکه اراضی ملکی 66 هزار روستای ایرانی واز چنگال مالکان آن نواحی وبا احکام مزبور خارج بشود ویا بعد ازمرگ همان خوانین محلی دهات هم وبر مبنای نص آیات مربوط به مفاهیم ارث درقرآن ،اراضی  ویااموالش  ودر بین فرزندان متعددش وزنش تقسیم بشود ویا به عنوان مهریه اش بردارد ودر نتیجه آن احکام قضایی صادره، بزرگ مالکی ویازمین داری از بین برود ویاصدوراحکام عدلیه ویا مربوط به تجارتخانه هایا وتاجران بازارهای ایران نیز چنین بود ویا مالکیت کاروانسرا های تجاری شهرها نیزویا روش تقسیم ملکی آنها ویااحکام مربوط به تجارت خارجی ویا احکام آوردن جنس از گمرک نیز، واز دوره ناصر الدین شاه به بعد چنین شد و به (محکمه اتاق تجارت ) دربار قاجار  سپرده شده بود که به 15 نفر از تجار معروف تهران  داده شدکه بنامهای  معین التجار ویا ناظم التجار وملک التجار وغیره بودند ،و احکام شرعی خاص وبرای امورتجاری بازاریان تهران راویاشهرستانها راصادر بکنند ویا برای هم صنفی های تجاری خود ویااصناف بازاری بعد ازعصر ناصری راصادر بکنند واز آن به بعدهم کلمه ملک التجار  ویارییس  صنف ورییس اتحادیه  ویا کاروانسراملک التجار  ویاکتابخانه ملک ویاباغ ملک مشهدویا انواع ملکهای آنان ودر شهرهای مختلف ایرانی رواج یافت  وقبل از دوره ناصری ،هنوزتجارت ایرانیان به چنین روشی  اداره نمیشد ولی بر خلاف  تصور عوامانه ای که حاجی بازاری فاقد  سوادو از مفهوم اتاق تجارت دارند ویا ازاتاق بازرگانی بوجودآورده اند وبه مفهوم شرعی آن  هم توجه نمی کنند ، و کلمه مزبور، تنها اتاق تجارت  صرف وخشک وخالی نیست وبلکه( محکمه اتاق تجارت )بود که از زرنگی خود ، واژه" محکمه "آنراپاک کرده اند ، تا به زیر سوال نروند ولذااین نوع محکمه تجارت ویامحکمه اراضی  بزرگ  مالکی  ایران را از دوره ناصر الدین شاه به بعد وتا اواخر حکومت احمد شاه ودر سال 1304ش، بودواسمش را گذاشته بودند (وزارت  عدلیه  قاجاریه ) که گرچه ساختمانی مستقل از در بار ارگ تهران  نداشت ویا در دار الحکومه شهر ها نداشت ولی در 50 الی 60 سال مزبورهم همیشه وزیر عدلیه ویاپرسنل خاص و برای برای وزارت عدلیه مزبور تعیین میشد که اسامی اش در منابع تاریخی وجود دارد  ودر دولتهای سابق ایران ، پدیده ای بنام "وزارت  عدلیه "وجود نداشت  واینها 8 یا 9 (وزارتخانه عصر قجری تهران )بودند که گرچه ساختمانی مستقل از دربار ارگ تهران نداشتند ولی به ارث اداری  به دولت رضا شاه رسیده بودند     واز این روتابعداز دوره احمد شاه وسقوط وی در سال1305ش بود که نیاز به ساختمان جدیدعدلیه در شهر تهران داشتند وچونکه منازل مسکونی  متعددودر این نواحی شمالی باب همایون  تهران هم ساخته نشده بود ویادر بیرون قلعه دوم تهران نیزساخته نشده بود وصرفا باغ وباغات وکوچه های گذر گاهی آن بود که به دروازه ها ختم میشد ویاجاده اتصالی به قصرهای دیگرشان هم از" در وازه شمیران "شروع میشد که"جاده قدیم شمیران "( دکتر شریعتی کنونی)  می گفتند وهمین جاده بود که کاخهای تابستانی داخل قلعه شهر را به کاخهای تابستانی بیرون شهروصل میکرد ویادر دامنه کوههای ییلاقی تهران وصل میکرد که یک نوع جاده سلطنتی بود که ناصر الدین شاه دستور داده بود تااز فرنگ گلهای رز ویاگل های دیگر آورده شود ودردایره باغبانی سلطنتی خودآنها راپرورش داده ودر دو طرف جاده شمیران کاشته بودند ومعمولا برای حفظ امنیت گذر خانواده های اعیانی قاجاریه هم ویاسران دیگرش نیز معمولا افراد عادی را به آن جاده راه نمیدادند ومگر بومیان قریه های شمالی تهران راکه میوه به شهر می آوردند  وبعلاوه در بیرون قلعه تهران نیز حدود 60-70 آبادی ییلاقی وجود داشت که از آباد ترین دهات ایران بودند که از آب فراوان چشمه سار های کوه بلند توچال ودره هایش بهرمند میشدند ویا از قناتهای کنده شده و بوسیله خوانین آبیاری میشدند واغلب اراضی زراعی اش هم متعلق به کاشت گندم ویاجوبود ویا باغات توت شمیرانی  وگردو وزرد آلو وگیلاس  بودویا درختان چنار بلند بودند ومالکیت آنها هم از 127 سال قبل بدست سران ایل قاجار افتاده بودکه خان برزگ انواع دیگرخوانین ایران بودند که 66 هزار روستای دیگرایران رادر آن عصر اداره میکردند( رجوع به مقاله اینجانب ودر مورد املاک قاجاریه در تهران شود) ولی بعدا  اراضی این دهات مزبور از چنگال خوانین قاجار خارج شد ویابدلیل بدهی زیادشان به بانکها ویا به تجارتخانه ها وصراف های شهری ورشکست شده بودند ولذادر سال 1305 ش نیز ساختاراداری وشهری وسیاسی وتجاری حکومت 127 ساله  آنان دگر گون شد ویابا تسخیر کاخهای گلستان وشمس العماره ویاعمارت بادگیر وغیره آنان  ودر مجموعه مزبورویابابیرون کردن خانواده ها وحرمسراهایشان  وکارمندان اداری اشان ودر 9 دیوان اداری متعلق به دوره قاجاریه ودر همان مجموعه ارگ سلطنتی ،دیگر ساختار شهری ویاساختار اداری ویاساختارتجاری ونظامی ومسکونی تهران از بین رفت ویااز سال 1305 به بعد روبه دگرگونی نهاد ولذامحلات جدیدوامروزی تهران روئید ویاهمزمان با فروپاشی کاخهای قاجاریه ودر سال5- 1304 – به بعد ساختار مالکیت همان سُران ایل قاجار نیز فروپاشید ویاساختارکوچه های قدیمی وپیچ در پیچ آن نیز فرو پاشید ویاساختار دروازه ها ومحلات ومیادین قدیمی تهران ویامعماری قدیمی آن نیز فروپاشید ویاساختار تجاری قدیمی وتجارتخانه های سنتی تهران ویاتاجرانش نیز فروپاشید که در کاروانسراهای قدیمی بازار ویاشهربودند ویا نظام اتحادیه های آنان نیز فروپاشید ولذاتجارتخانه های جهانیان ویاارباب جمشید ویا ارباب مهدی ویاتومانیانس ویاحاج امین الضرب ویاحاج حسین ملک ویا حاج عباسقلی تبریری( پدر مهندس بازرگان ) ویامعین التجار بوشهری فرو پاشیدکه خانه ودفترش در لاله زار بود ویا دیگر تاجران کاروانسرا دار بازار تهران ویاحجره هایش وبدلیل بدهی زیاد به بانکهای استقراضی روس ویابانک شاهی انگلیس بود که دراواخر قاجاریه از ایران رفتند ویابا رفتن خود نیز باعث ورشکستگی همان بازاریان سنتی تهران شدند که ناصر الدین شاه اولین اتاق تجارت ایران را ودر درون ارگ سلطنتی  خود بوجود آورده بودویا محکمه تجارت تهران را ودر داخل همان ارگ بوجود آورده بود ویابا حکم دادن اداری به 15 تاجرتهران وبعنوان ملک التجار ویاناظم التجارومعین التجار دولتی وبرای آنان فضای بازتجاری بوجودآورده بود که پایه اش در دیوانخانه تجارت وفواید عامه عصر قاجاری بودوبعلاوه مکان استقرارش نیز درکنار کاخ گلستان خودش بود که به رتق وفتق دولتی همان تجارتخانه های عصرخودش می پرداخت ویاتجارت خارجی بازار تهران را اداره می کردند  ولی با سقوط همان ارگ سلطنتی قاجاریه وناصری  ویا9 دیوان اداری جنب آنها واز جمله اتاق تجارت عصر ناصری هم فرو پاشیدویا در سال 1305 ش  تجارت دولتی آنها بود که فروپاشید واز این رو رضا شاه مجبور شد که برای ترمیم تجارت قدیم ایران، بانک ملی را درهمان سال دایر بکندکه سال 1305 ش آغازش بود ویا شعبات بانک کشاورزی آنرا ودر سال 1312ش پایه گذاری کند ویا بانک رهنی را ودرسال 1318ش بنا بنهد ویابانک سپه راهم چند سال قبل از آن  بوجود آورده بود ویا ساختار وزارت فواید وتجارت عامه  عصر قاجاریه راو در سال 1309 و1310ش  عوض بکند ویااداره کل تجارت ویا قوانین تجارت را در آن سال پایه گذاری کردکه "اتحادیه های تجاری جدید" در بازار تهران  شکل بگیردویا شکل گیری "پاساژهای تجاری جدیدتهران "بود که بجای کاروانسراهای تجاری قدیمی عمل میکردندو حاصل این امر آنست که ساختا ر تجاری -شهری تهران را بکلی تغییر داد ویابا پول تجارتهای  مزبوربود که ساختارشهری خرید منزل ویامسکن ومحلات در تهران را عوض کرد وبعلاوه آغاز آن  هم زمانی بود که در 9 آبان 1304 ش ،انواع کاخهای درون مجموعه ارگ سلطنتی واز دست محمد حسن میرزا قاجار ویافررند احمد شاه بیرون کشیدندودر حالی که پدرش در مسافرت طولانی فرنگ بود ولذابه او گفتند که 6ساعته از تهران خارج بشود ویا به زنان مختلف قاجار ودرانواع حرمسراها ویاخدمه کثیر آنان نیز گفته شد که محوطه کاخهای درون ارگ را ترک بکنند وبرای اسکان به نقاط دیگر تهران اسباب کشی بکنند ویابا قطع تلگرافخانه درون ارگ سلطنتی تهران وبه تلگرافخانه اداری انواع  شهرهای مختلف ایران  بود که با در بارارتباط تلگرافی داشتند ویااز طریق سیمهای آن بود که کاراداری  خود رامیکردند وبا این کارها هم به کارمندان همان 9 دیوانخانه اطراف کاخها هم گفته شد که دیگر "عصر کارمندی عصر قجر" پایان یافته است  وبعد هانیز که حدود 10 الی 12 سال طول کشیدتا ساختمانهای اداری این 8 دیوان اداری عصر قاجار را نیزاز درون ارگ ، به بیرون همان ارگ و درخارج محوطه ارگ سلطنتی قاجار یه انتقال بدهند ویابه نقاط دیگر تهران ببرند،ویا ساختمانهایی برای آنها بسازند که یکی از آنهاهم ساختمان دیوان مالیه عصر قاجار بود که با فروپاشی مجموعه سابق آن پدید آمد که همزمان با تخریب محوطه شهری مزبوربود ویا باخیابانکشی های داور ویاصور اسرافیل وناصر خسرو وخیام وبوذرجمهری تهران بود ویا باساخت پارک شهرجنب آن بودوبعلاوه اراضی انبار غله خالصه ویامنزل محمد قاسم خان قاجار ویاتاسیسات پشت آن محوطه راو برای ایجاد محوطه کاخهای وزارت دارایی در نظر گرفتند ویاجهت ساخت وسازوزارت  اقتصادجدیدو در سال 1317 ش در نظر گرفتند ویادر روبروی آن محوطه نیز که دراراضی شمالی همان ارگ سلطنتی بود و تخریب کرده بودند ودرناحیه دیگر هم به ساخت وساز ساختمان های 500 اتاقه وتالار های کاخهای  وزارت عدلیه ایران اختصاص دادند ویا به ساخت ساختمان اداره کل دادگستری ومجتمع قضایی خانواده ویاساختمان رادیو ایر ان  اختصاص دادندکه در سال 1319ش  همین رادیوافتتاح شد ویامسجد ارگ کنار آن را  ساختند ودر اراضی ارگ سلطنتی قاجاریه بود ویابا خیابانکشی های مزبوربود که این اراضی شهری تهران به پنج قطعهاز اراضی مجزا ء  از همدیگر، تفکیک شهری  شدند  که یک قسمتش  مربوط به ساختمانهای همجوار دارالفنون قاجاریه بودکه به آن سوی خیابانکشی جدیدصور اسرافیل افتاد ودیگری هم  اراضی ساختمانهای همجوارقورخانه قاجاری و یادر آن سوی باب همایون بود  وبخش سوم نیز وجودچند ساختمان متعلق  به وزارت عدلیه بود ویابا الاهه عدالت بر دیواره اش ویا ساختمان رادیو ایران ودر ناحیه غربی خیابان داور بود که از طرف دیگرش هم به خیابانکشی جدید خیام شمالی ویادربهایشان باز میشد ویادر زیر خیابان صور اسرافیل  هم قسمتی از اراضی را به ساخت وساز ویا تاسیس کاخهای وزارت اقتصاد  ودفاترویا سازمانهای متعدد آن اختصاص دادند که در چند طبقه طراحی ویانقشه کشی شده بود تا جوابگوی انواع دفاتر متعدد آن اداره باشد ویا برای انواع شهرستانها واستانها باشد ویا به محل بایگانی اسناد مالی  گوناگون آنها تبدیل بگردد  ویا به اتاق مدیران ویاکارمندان  وسازمانهای  متعدد مالیه اختصاص بیابد ویا به کارمندان گمرگ وسرمایه گذاری خارجی  داده شودویابه دایره نظارت بر چاپ پول وبانکها تبدیل بشود ولذا طوری وسیع طراحی شده بود که مکان اداری کم نیاورند ویادر بخش چهارم مجموعه اراضی مزبور هم بقایای کاخهای گلستان ویاشمس العماره وعمارت بادگیر ویاتالار الماس ویا تالارعاج وغیره را تفکیک ارضی کرده ونگه داشتند تابرای بیان میراث فرهنگی عصر قاجاریه باقی بماند ویابخش پنجم آن مجموعه را نیزو در جنوب این عمارتهای سلطنتی تفکیک ارضی کردند که تا درب خیابان صندوق دار ادامه مییافت که امروزه خیابان 15 خرداد نامیده می شود ویاخیابان بوذر جمهری سابق وتقاطع سبزه میدان است  ولذ چند قطعه ساختمانهای اداری عصر رضا شاهی را هم در آن ناحیه پنجم اراضی مزبور ساختند که ساختمان (اداره کل تجارت )سال 1309شّ بود که بوجود آمد ولی هنوز وزارتخانه نشده بود ویاساختمانش هم د ربیرون همان محوطه، ولی در کنارهمان درب کاخ گلستان بود و امروزه تغییر کالبدساختمانی داده است ویا محل ساختمان کلانتری 113 بازار است که در کنار آن می باشد ویا در کنارش ساختمان بانک ملی بازار عصر رضا شاهی قرار دارد ویاتکیه دولت هم در پشت آن واقع شده است که قبلا جزوارگ ناصری بود  ویاکوچه جنب آن واز طرف شرق نیز به خیابان ناصر خسرو وشمس  العماره وصل میشود و بعلاوه سبزه میدان ودرب قیصریه ویادر ب مسجد شاهی قاجاریه هم که در آنسوی خیابانکشی جدید واقع شده است ویاتقاطع دارالحکومه قاجاریه وبازار بود که قبلا با دیواره گلی جدا کننده از همدیگرتفکیک می یافت وبعد از سال 1305ش نیز با خیابانکشی جدید وسبزه میدان بود که تفکیک میشدویا با تاسیس بانک ملی واداره دارایی جنب آن بود که تفاوت سبک شهرسازیهای عصر قاجاریه را با سبک شهرسازی عصر پهلوی  رانشان می دهد که در شهرهای تهران وقزوین وسمنان وشیراز وزنجان وکرمان وغیره نیزعینا تکرار شده اند که در آنها دارالحکومه قاجاری ویامسجد شاه قاجاری  واقع بودویامکان قیصریه حکومتی ویاحمام حکومتی وکاروانسرای حکومتی وغیره ودر کنار همدیگرواقع شده بودند واز عصر سلجوقی هم  این مجموعه در شهرهای ایران تکرار میشدند  وتا عصر رضا شاه که تنها اجزائ اداری دارالحکومه هاعوض شدندو به ساختمان ادارات کل مالیه ویاعدلیه ونظمیه آن شهر ها تبدیل شدند ویابه ساختمان وزارت داخلهآن شهرها ودرکنار همان مجموعه بازارشهر تبدیل شدند  ویابه ساختمان بانکهای دولتی و نظیربانک ملی وسپه بودند که در کنارهمان مجموعه بازار ودر شهرهای یاد شده بوجود آمدند
 وبعد از فروپاشی ارگ سلطنتی قاجاریه هم این نوع اراضی دارالحکومه تهران نیز به پنج قطعه ازاراضی شهری جدا از همدیگر و یاد شده تقسیم شدندویا باتخریب خانه های گلی وکهنه محله سنگلج در آن سوی ارگ قاجاریه بود ویاتبدیل آن به پارک شهر 25 هکتاری  بودکه احتمالا به سکنه اش خانه هایی، را در محلات دیگر تهران داده اند، تا به فضای پارک شهر کنونی  تبدیل بشودویا به چند ساختمان اداری دور تادورش ودر عصر رضا شاه  تبدیل بگرددویانوبت به تخریب وبازسازی شهری چند باغ بزرگ تهران هم شد که در شمال درب باب همایونی وهمین ارگ قاجاریه واقع بودند که مکان جدید دیوانخانه های لشکر ویالشکرنویسهای قدیمی درون مجموعه سلطنتی بود که به آن محوطه باغهای بیرون قلعه ارگ بردند که قبلا( محوطه وسیع وزارت جنگ )عصر رضا شاهی رادر درون آن باغها ساخته بودند  وامروزه به پردیس دانشگاه هنر تبدیل شده است ویا به محوطه پایین خیابان سوم اسفند بردند که امروزه بنام خیابان سرهنگ سخایی نامیده میشود  ویادر اراضی بایر باغی آ ن ناحیه هم که درب شمالی وزارت جنگ رضاخانی بود وبه آن خیابان سوم اسفنددادند  ویادر خیابان جدید الاحداث سوم اسفندهم که درروبروی  وزارت جنگ بود بعضی از تاسیسات شهری جدیدراو نظیر "هنرستان دختران یتیم تهران"وغیره  را ساختندکه امروزه عناوین آنهاعوض شده است  ویا هنرستان پسرانه دیگریرا که درجنب غربی  اش وخیابان سی تیر می باشدو در زیر نظر وزارت فرهنگ ومعارف عصر رضاشاهی اداره بشود    ویادر جنب درب وایوان جنوبی آ ن  "وزارت جنگ "هم به میدان مشق باغ ملی باز می شد وساختمان های چند وزارتخانه ویا متعلقات اداری آنها را ساختندکه از طریق خیابان ملل متحد کنونی به همدیگر اتصال فیزیکی مییابند ودر اراضی زیر محوطه وزارت جنگ ساخته شده بودند ویا به درب دروازه جنوبی تردیگری باز میشدکه بنام "درب باغ ملی" نامیده میشود وساختمان آن وزارتخانه های جدید راهم به" خیابان سپه " وصل میکند  ودرایام قدیم ،اراضی باغی آن  ناحیه راباغ ملی تهران میگفتند که مردم تهران آزاد بودند که جمعه ها ویادر سیزده بدر هاوغیره  به زیر درختان آن باغ ملی خود بروند   ویادر آن اراضی باغ ملی هم تفرج بکنند واین بار ساختمانهای وزارت امور خارجه ویا ساختمان جدیدوزارت جنگ  ویا ساختمان وزارت پست عصر رضاشاهی  ویا کتابخانه ملی ویا موزه ملی وغیره را در محوطه آن باغها ساختند ویاکارمندان سابق 9دیوانخانه عصرقجری رابه آن محوطه، بردند که قبلادرساختمانهای  خشت وگلی ویا نیمه آجری کهنه درون ارگ قاجاریه بودند که نظیر وزارت خارجه ویاوزارت داخله ویاپست وتلگراف درون مجموعه ارگ سلطنتی بودند واین باربه محل ساختمانهای جدید وزارتخانه های مزبور برده شدندو یا به اطراف میدان مشق سابق وباغات آن  بردندویابه اراضی باغ ملی قاجاریه انتقال دادند ونیز در محوطه همان باغ ملی  هم "ساختمان ثبت اسناد واملاک جدید را" ساختندکه قانون اش رادرسال 1310 تصویب کرده بودندویادرزیر نظر وزارت عدلیه جدید بود ودر دولتهای سابق ایران  هم چنین نهاد سازمانی ویا روزنامه رسمی دادگستری نبودو بعلاوه ساختمانش هم در دو طبقه آجری بود ویابا سبک معماری عصر رضا شاهی بود که در محوطه مزبور بنیان گذاری  شده بود وشعبات آنرا به شهرستانها ومعاملات آن کشاندند ویادر جنب آن  محوطه نیز ساختمانهای شهربانی کل کشور ویاساختمان اداره آگاهی آن دوران را ساختند که در زیر نظر وزارت داخله بود وبا اداره نظمیه عصر قجری ،تفاوت تشکیلاتی داشت ویاساختمانهای بلدیه ویا  ساختمان ثبت احوال وابسته به وزارت داخله را نیز در مکانهای دیگر تهران ساختند که (مدل اداری آنها)ویا سبک تعیین فرمانداران ویا استانداران آنهم در وزارت داخله  ، نظیرعصر قجری نبود وبلکه در عصر رضا شاه شکل دیگری گرفت  ویابا همان سبک معماری عصر رضا شاهی  هم ساخته شدندویادرهمان محوطه باغ ملی وغرب خیابان ملل متحدهم ساختمانهای متعدد وابسته به وزارت فرهنگ  ومعارف وصنایع مستظرفه را ساختندکه قبلا در داخل  خودمجموعه ارگ سلطنتی مستقربود ویادر بخش دار التالیف وترجمه ونشر وچاپ ویانشریه دربار ویاتالار نقاشی دارالفنون مستقر بود و جزودارالسلطنه ودر بار وکارمندان آن بحساب می آمد ویاجزو بخش آموزشی آن بود که ساختمانش  درداخل خودارگ سلطنتی بود ولی بعد از سال1305ش وبافروپاشی کالبدی همان مجموعه ارگ سلطنتی مزبورو به خارج از این مجموعه ،انتقال اداری داده شدند که بخش آموزشی وزارت فرهنگ سابق راکه به اداره مدارس تهران ویاشهرهای مختلف ایران اهتمام داشت رابه ساختمان کاخ ظل السلطان بردند (که برادر ناصرالدین شاه بود ویاکاخ بزرگی  در جنب بهارستان وخیابان ملت آن ،داشت و تا مدتها هم مکان وزارت آموزش وپرورش جدید،ودر آن ناحیه واقع بود وامروزه نیز موزه شده است وبخش دیگروظایفش راهمدر آن دوره تاریخی،و به چند ساختمان جدیدالاحداث محوطه باغ ملی بردند ویادر عصر رضا شاه انتقال یافت  که شامل ساختمان کتابخانه ملی بودویاساختمان موزه ملی بود ویاساختمان کتابخانه کنونی ملک ودر جنب آن بود ویا ساختمان آجری "مرمت آثار باستانی" ودر جنب سر درب باغ ملی بودکه به خیابان سپه باز میشود ویا"ساختمان فرهنگستان ایران" بود که در سال 1314 ش تاسیس شده بود ویا ساختمان چاپ کتابهای درسی را هم به خیابان سپه بردند وبعلاوه معماری اغلب آن بنا های   مزبور  هم  ّبا آ ندره گدارفرانسوی ویاپوپ بود که مدتی در دانشکده معماری دانشگاه تهران استخدام شده بودندویا سبک بنای  موزه ایران باستان را بشکل طاق کسری ساسانی طراحی کرده بودند ویا برخی از بناها را بسبک معماری هخامنشی واز تخت جمشید اقتباس کرده بودند واین سبک معماری هم، در چهارراههای حسن آباد ویامخبر الدوله ویاشاهپوردیده میشود ویا در ساختمان مجلس قدیم وکتابخانه قدیمی آن دیده میشود ویا درشکل بلدیه تهران ویا دربافت ساختمانی ثبت احوال وثبت اسنادتهران دیده میشود ویا در شکل وشمایل دانشکده افسری تهران وگراند هتل تهران دیده می شود ویادرنمای مهمانخانه های عصر رضا شاهی  ونظیر مهمانخانه دربند وشهرری ویادر مهمانخانه های خیابان فردوسی وناصر خسرو وجود داشت ویا در شکل گاراژهای آن دوران تهران بود ویا درشکل ساختمانی بانک ملی ویابانک سپه ورهنی تهران بود ویادر شکل ادارات محلی وشهرستانی عصر رضاشاهی دیده میشود ویا در شکل خانه های اعیانی آ ن دوران خیابان شاهرضا وپهلوی وخیابان کاخ دیده میشودویا  در شکل معماری اغلب خیابانها وگذرگا ههادیده می شودو یا در سبک ساختمانهای راه آهن تهران وشهرهای دیگرایران دیده میشود ویا در سبک معماری دانشکده های دانشگاه تهران  ودانشسرایعالی دیده میشودویا در شکل مدارس ودبیرستانهای عصر رضا شاهی دیده میشود که شبیه دبیرستان فیروز بهرام زردتشتیان تهران است ویا شبیه شکل کالج البرزتهران است که بعدا دانشگاه امیر کبیر راو دراراضی آن ساختندویا در شکل دبیرستان سعدی وفردوسی تهران است که ساخته شده سالهای 1319 و1320ش می باشند ویا در شکل هنرستانهای تهران وشهرهای دیگر ایران دیده میشود ویا در شکل بیمارستانهای عصر رضا شاهی ونظیر500 تختخوابی وجود داشت ویابیمارستان امیراعلم ونجمیه تهران ویابیمارستان شهرستانها دیده میشود ویا در شکل هنرستانهای موسیقی ویافنی ویا هنری این عصر دیده میشود و جلال آل  احمد نیز،به طنز ،آنرا سبک معماری هیتلری میخواند که در سال 1313ش در آلمان قدرت گرفت ورضا شاه هم به او گرایش داشت ولذا 2500نفر از مهندسان آلمانی ویاچکسلواکی رادر ایران آن روزگار استخدام کردهبود که کار های مهندسی ویاعمرانی را در ایران انجام میدادند واز این روسبک معماری کاه گلی ویاخشتی ایرانیان سابق را عوض کردند  ویادر بخش دیگرش هم با تخریب (باغ علاء الدوله وباغ میرشکار )در خیابان فردوسی بودکه ساختمانهای بانک رهنی را در خیابان فردوسی  ودر بقایای آن باغ علاء الدوله ساختند  ویا ساختمان بانک ملی ویاچاپخانه بانک ملی ویابیمارستان بانک ملی ویاورزشگاه بانک ملی ویاموزه جواهرات سلطنتی  این بانک راکه مدتی پشتوانه چاپ پولش بوداز اراضی آن باغ علاء الدوله  وباغ میرشکاربیرون آوردند  ومدتی نیز رئیس ویامعاون وپرسنل بانک ملی هم از آلمانیها بودند ویادر روبروی همان بانک ملی فردوسی نیز سفارت آلمان وکوچه برلین قرار داشت وخانه خیلی از آنها هم در همان محوطه اطراف کوچه برلین بود که تامخبرالدوله ادامه داشت وبخاطر وجود همان آلمانی ها ویاگرایش رضا شاه به آنها، بود که متفقین  به ایران حمله کردند ویا چندمهمانخانه وصرافی که در همان خیابان فردوسی ودر اراضی باغ علاء الدوله  ویادر اطراف آن بانکهاساختند وهمگی از آثار شهر سازی دوره رضا شاه می باشند
همچنین ، در دوره مزبور نیز،"خیابان سپه" را کشیدند که از توپخانه شروع میشود وتامحوطه باغشاه ادامه داشت  ابتدا ساختمان بلدیه درآغازآن خیابان بود که امروزه پاساژهای فروش لوازم صوتی شده اند  ودر آن طرف خیابان نیز، موزه علی اکبر صنعتی قرار داشت وسپس ساختمان( بانک سپه )قرار دارد وسپس ساختمان اداره پست عصر رضا شاهی واقع شده بود ویادر روبرویش ، ساختمان قورخانه جدید قرار داشت که امروزه محل ایستگاه مترو شده است ویادر آنطرفترش ساختمان قورخانه قدیم عصر قاجار بود که بعدا به نشریه اطلاعات دادندودر محل سابق تکیه کوچه افشارهابود ویا در بالای  محله سنگلج  ویاجنوب خیابان سپه هم اداره برق جدید وزارت فواید رادر آن ناحیه ساختندو یاآن طرفترش هم بازارچه حسن آباد ویامیدان حسن آباداست که متعلق به حسن مستوفی بود ویادر روبرویش اراضی ثقه الملک بودکه در دوره احمد شاه( مریض خانه دولتی  احمد شاهی بودکه در آن  اراضی ساخته بودند ودر عصر ضا شاه نیز به" مریض خانه نوزادان" تبدیل شد وامروزه هم بنام (بیمارستان ابن سینا)نامیده می شود ویامسجد مجدالدوله عصر قاجار در کنار آنست ودر جنب شرقی آن نیز ساختمان "موزه آثار باستان"  میباشد ویا" ساختمان مرکز مرمت آثار"را در خیابان سپه ساختند ولذاجنب دروازه باغ ملی افتاده است ویادر آن سوی میدان حسن آبادهم ،که امتداد خیابان سپه می باشد و اراضی صنیع الملک بود  ودرامتداد غربی همان خیابان سپه" نیزساختمان ثبت احوال" عصر رضا شاه را ساختندو قانون اخذ شناسنامه برای همگان ،در سال 1310 ش تصویب شدویا بعدا چاپخانه اداره فرهنگ وچاپ کتب درسی را که در آن ناحیه شهری بود ودر روبرویش نیز "فروشگاه سپه" ویا"دواخانه سپه" راساختند که (فروشگاه اتکای نظامیان) بود  ویا مغازه هایی که لباس نظامی می دوختند  ودر چهار راه سپه –پهلوی نیز درب کاخ مر مر خود رضا شاه قرار داشت که عبداالحسین میرزافرمانفرما قاجارآن اراضی را به رضا شاه داده بود تا اراضی دیگرش را درشهر تهران حفظ بکندویا در مناطق دیگرایران، نجات بدهد که بزرگترین مالک ایران بود ورضا شاه هم کاخ مرمر خود را در آن اراضی ساخت ویا بخشی از آنرا به "موسسه پاستور" داد که کاخ نخست وزیری عصر پهلوی در آن خیابان پاستور بود ویادر جنوب آن نیزو بعد از سال 1327 ش ویاباتاسیس مجلس سنا ،کاخ سنا را هم ودرپایین همان خیابان پاستور ویادرجنب "خیابان سپه" ساختند وآن سوی "خیابان سپه" هم متعلق به اراضی کامران میرزاقاجار بودکه امیر نظام عصر قاجاری بود و "مدرسه نظام عصر ناصری "راو در اراضی امیریه خودویادرحاشیه جنوب خیابان سپه ساخته بود وبعدا رضا شاه ،آن "مدرسه نظام عصر قاجاریه" را به "دانشکده افسری" ویابه"باشگاه افسران "وغیره، درحاشیه خیابان سپه تبدیل کرد  وبه نقل کتاب افسران توده ای  که سروان مرتضی زربخت نوشته است و در آنجا درس خوانده بود ومینویسد که رضا شاه آن خیابان سپه را سنگ فرش کرده بود وتا باغشاه امتداد داشت که امروزه میدان حر نامیده میشود ودر عصر قاجارهم( باغشاه بیرون قلعه بود) وبرج چند طبقه در آن باغ بود که گاهی شاهان قاجار، سان نظامی در آن مکان میدیدند ورضا شاه هم آنرا به پادگان نظامی خود تبدیل کرد ویالشکرهای خود را در تهران ویادرآن باغشاه ویادر چند پادگان حشمتیه وغیره جا داد ویادرپادگان جمشیدیه ویا در پادگان عباس آبادکه متعلق به خانواده میرزا آقاسی بود ویا درپادگان عشرت آباد که محل سابق کاخ عشرت آبادناصری بود ویا در کاخ دوشان تپه وقلعه مرغی گنجاند واز این روبرخی از قصرهای قاجاریه را به پادگان نظامی عصرخودتبدیل کرد وتادر زیرنظرساختمان وزارت جنگ خودشباشد ویا زیر نظرلشکر نویسهای وزارت جنگ خودو درمحوطه باغ ملی باشد، تاآن  پادگانهای جدید وپرسنل اش را اداره بکند وتحول دیگریبود که در سیستم اداری "دیوان لشکر عصرقاجار " اتفاق افتاد ویابرخی دیگر از قصرهای آنان راهم نظیر (کاخ قصر قجرفتحعلیشاه ) به زندان قصر تهران تبدیل نمود که با معماری مارکوف روسی بود وخودش نیزبه دو قصر بیرون ارگ سلطنتی قاجاریه اکتفاء نمود  ووزارت دربارش را از کاخ گلستان وغیره بیرون بردو دردرون کاخ مر مر  ویاکاخ سعدآبادشمیران خودمستقر کرد که اراضی وزمین قصر اولش را از فرمانفرما گرفته بود واراضی قصر ییلاقی سعد آباد خود را هم در تپه های سعید آباد شمیران واز علیخان والی ودرسال 1301ش ودرهنگام وزیر جنگ بودنش خریده بود ونام آنرا از سعید آباد به واژه سعدآبادتبدیل کرده بود وبخاطر درب زعفرانی ناحیه غربی اش نیزبعدا محله مزبور را "محله زعفرانیه شمیران" نامگذاری کردند وسبک زندگی اش را در آنهاهم ودر کتاب "شش سال در دربار پهلوی "ویا درکتاب سلیمان بهبودی" وغیره نوشته اند  ویارضاشاه ،اراضی تپه ماهور میان دوقصرشمالی وجنوبی خود راو بعد از سال 1305ش به خیابانکشی پهلوی  سایه دار وبا چنارها بلند تبدیل کرد که بعد ازانقلاب ،وبنام "خیابان ولی عصر "نامیده میشود ومقاله های اینجانب در اینترنت و در مورد خیابان ولی عصر ویادر موردخیابان شاهرضاِی تهران ،نحوه ویا تاریخ شهرسازی آنرا نشان می دهد که بدلیل فقدان افراد باسواد در دربار پهلوی، ناشناخته مانده است که نظیرکاتبان قدیمی  ایران،قدرت کتابت داشته باشند ویا مسایل شهر تهران رابنویسند  ویا ثبت وضبط بکنندوغیره وهمگی باعث شده است که در طول 90 سال گذشته  ، عده ای در دانشکده های شهرسازی ویادر رشته تاریخ وغیره ایران ، مهملاتی راو در مورد شهرسازی ویادر موردادارات  تهران بنویسند ویابنام جزوه درسی اشاعه بدهند که واقعیت در اسناد معتبر تاریخی نداردولذا ناشناخته مانده است ونیز رضا شاه برای وصل کردن دوقصرتابستانی وزمستانی خود به راه آهن تهران ویاامکان سفروسرکشی اش ، به شهرهای ایران ، ودر سال 1306ش ساختمان راه آهن را پایه گذاری کرد واز چهارراه چراغعلی خان امیر اکرم تهران که برادرناتنی شاه  بود ویالله فرزندش بود ،اراضی باغهای امیریه ویامنیریه را تا راه آهن شکافت که جزواراضی فرزندناصرالدین شاه بود ویاجزو اراضی وباغات زن ناصرالدین شاه بودندکه در محله های امیریه ویامنیریه جنوب کاخ مرمر خودش بود و تا ساختمان راه آهن  اراضی باغات موکاری بود ند ویا اراضی  اقدسیه ویامهر آباد تهران هم وبه عنوان مهریه برخی از آنان بود ویارضا شاه برای ساختن خیابان شاهپورهم ( یا خیابان حافظ  وحدت اسلامی کنونی )نیزدیواره های گلی ویاخندق غربی تهران راخراب کردویا درغرب پارک اتابک نیزویادرمحل دروازه یوسف آبادسابق تهران که واقع در چهارراه کالج(یا حافظ) بود را خراب کرده ویا اجازه خراب کردنش را به بلدیه تهران داد ولذامعبر خیابان  حافظ کنونی را شکافت وسپس دیواره غربی محله سنگلج راتا چها راه شاهپور –مولوی شکافت ویاخیابانکشی مزبور را درعصرخود کشید که در وازه قزوین عصر ناصری ،در غرب آن دیواره قرار گرفت  ویا در جنوب قلعه ناصری تهران نیزو با کشیدن "خیابان مولوی تهران"،دیواره جنوبی قلعه تهران را خراب کردویا دروازه های جنوبی تهران راخراب کرد ونظیر دروازه میدان محمدیه و یا دروازه غار بودکه به "در وازه ساوه" مشهور بودویا "دروازه شاه عبدالعظیم تهران "را ازبین بردکه درانتهای شرقی خیابان مولوی افتاد وازاین رو "در وازه های جنوبی تهران" هم از بین رفتند،و تاامکان توسعه بیرون شهری تهران ویادر جنوب تهران ،فراهم بیاید ویا"خیابان سعدی تهران "را نیز با تعریض کوچه باریک لختی آن ناحیه باغات بوجود آوردکه  از "در وازه دولت"  شروع میشد وتاخیابان اکباتان ودر جنب توپخانه مزبوربودو بنام "خیابان سعدی "بوجود آورد ویا چهارراه مخبر الدوله راکه دروسط آن انداخت که به ساختمان مجلس راه تعریض شده داشته باشد و درحالی که گذشته تهران و بخاطر باریک بودن کوچه باغهای مزبور ویابدلیل فاقد مسکونی بودن آن کوچه باغها ،به "خیابان لختی" مشهور بود  وچونکه باعث لخت کردن عابران و در آن کوچه باغهای فاقد سکنه میشد واز این رو مدتی  به خیابان سعدی ، "خیابان لختی" هم می گفتند ونیز با کشیدن خیابا ن دیگر از"دروازه شمیران وتا سرچشمه " سه دروازه شمالی یوسف آباد ویادروازه دولت ویادروازه شمیران و در شمال قلعه تهران رانیز از بین برد ویابعد از سال1305ش اتفاق افتاد وبعلاوه بعد از رفتن رضا شاه از ایران هم که در سال 1320ش اتفاق افتاد، میدان فوزیه ( یامیدان امام حسین ع کنونی )را که قبلا بنام عروس مصری اش ساخته بود ولی میدانی بود که به جنوب شهرراه نداشت وبعدابا کشیده شدن خیابان شهباز جنوبی وبطرف میدان 17 شهریورراه افتاد ویامیدان خراسان و راه آن را، با خیابانکشی مزبور ودر دوره پهلوی دوم بازکردند واز این رو دروازه خراسان ویادر وازه دولاب شرق تهران نیز از بین رفت وشهرتهران به محلات اطرافش وصل شد و بعد از آن نامگذاریهاهم ، اغلب خیابانکشی های شهرهای دیگر ایران ،نیزعوض شدند که در شهرهای مشهد ویاتبریز وکرمان وغیره بودند و یابااسامی خیابان پهلوی ویاچند شاعر مشهور ایرانی نامیده میشدند ونظیرخیابان سعدی بود ویانظیر خیابان حافظ ویافردوسی ویا خیابان خیام ومولوی تهران بود و در شهرهای دیگر نیز "مد اجتماعی" شد که بهمین نامها باشدویا در وازه ها ویاقلعه های قدیمی آن شهرهارا و بعد از قاجاریه فرو بریزندویاساختمان ادارات کل مالیه ویاعدلیه آن شهرها ویاادارات کل داخله ویافرهنگ ویااداره شوارع وطرق وفواید عامه وتجارت آن شهرهارا نیز درخیابانکشی های جدید آن شهر ها ساخت وساز بکنند ونه (در داخل ساختمان دار الحکومه های ان مراکز استانها) ویاساختمان اداره صحیه ویابلدیه آن شهرها که قبلا در درون دارالحکومه های  همان شهرهای مزبور ادغام شده بودند واین بار به ساختمانهای خیابانکشی های جدید آن شهرها انتقال شهرسازی داده شدند 
وبعلاوه در دوره رضا شاه ،اداره بلدیه تهران  هم شکل عمیق تری یافت که در دوره ناصرالدین شاه تنهادر داخل دربارش شکل گرفته بود وساختمان مستقلی نداشت ویا در آن دوره، زیر نظر وزیر داخله نبود وبلکه زیر نظر خود شاه بود تا وزیرداخله ویاروسای بلدیه آنشهر با رای اعتماد مجلس ،عوض بشوندویا بمانند ؟ ویااداره صحیه آن بلدیه نیز مدتی اداره بیمارستانهای عصر رضا شاه را به عهده گرفته بود ندولی وزیربهداری ویاساختمان وزارتخانه بهداری نداشتند که در سال 1320 ش اولین بار وزارت بهداری  بوجود آمد واز این رو، دردوره رضا شاه وزارتخانه  بهداری مزبور نبود وتنها اداره صحیه وخیریه در دولت سید ضیاء بوجود آمد و یادر سال1300ش پایه گذاری شدوبعلاوه در زیر نظر بلدیه بوجود آمد ونیز در سال1305ش هم با تصویب قانون مربوط به بهداری ها ،اداره بیمارستانهای معدود همان عصر رضاشاه نیز در زیر نظر معاون فنی وزارت داخله قرار گرفت که دربخشی از ساختمان بلدیه تهران مستقر بود ویادربرخی از دفاتر آن بلدیه مستقر بود و 15 سال هم بهمین روش اداری عمل می شد که بیمارستان امیر اعلم  عصر رضاشاه را اداره میکردند ویا بیمارستان 500 تختخوابی پهلوی رااداره میکردند که وابسته به پزشکی دانشگاه تهران بود ویا "مریض خانه دولتی ونوزادان خیابان سپه را اداره می کردند ویا بیمارستان بانک ملی را ویا بیمارستان نظامیان و در دروازه یوسف آباد را ویا بیمارستان ودر مانگاه فیروز آبادی شهر ری رااداره می کردند ویا بیمارستان وزیری راویا بیمارستان متعلق به نجمیه ویانجم السلطنه را که مادر دکتر مصدق بود وتا آنکه در سال 1320 شمسی ،وزارت بهداری  بوجود آمدودر کنار 9 وزارتخانه دیگرعصر رضا شاهی قرار گرفت ولی  هنوز هزینه همه آن مراکز درمانی راتنها " وزارت دارایی عصر رضا شاهی" میداد که قرار بود به خاطر رشد نیاز های اقتصادی شهرهای ایران ساخته شود ویا برای ساخت وساز ساختمانهای جدیدش و یا خیابانکشی های جدید آن شهرها ویا تاسیس کارخانجات جدید وحفظ اسناد مالی وسرمایه گذاری اش ویا بایگانی کردن آن اسناد مالی ساخته شود، نیاز به اتاقهای جدیدوزارت دارایی داشت  ویانیاز به پرسنل جدید، برای آن وزارتخانه داشت که در عصر وزارت مالیه قاجار ودر داخل ارگ سلطنتی، برآوردن چنین نیاز های گوناگون ممکن نبود ،ولذا ساختمان بزرگ وجدیدی برای آن وزارتخانه دارایی در نظر گرفتندکه ساخته شودواز این رو در اواخر عصر رضا شاه ساخته شد وهر چندنام آنرا ،در سال 1314 ش وازکلمه "وزارت مالیه "به لفظ فارسی "وزارت دارایی" تغییر واژه داده بودند ولی هنوز طراحی ویانقشه کشی ساختمانهایش بوجود نیامده بودوناچارا در سال 1317 ش بوجود آمد و به شرح ذیل شکل گرفت :
وبهمین دلیل است که درصفحات 497 و604 کتاب خاطرات محمد علی فروغی وبه کوشش محمد افشین ذکر مختصری از طراحان معماری ویامجریان ساختمانی آن وزارتخانه نام برده شده است  و کتاب مزبور مینویسد: در 6 اسفند 1317ش فرزندش ،مهندس محسن فروغی که در فرانسه9سال ،در س معماری  ویا درس ریاضی خوانده بود ودر دانشکده فنی وشهرسازی دانشگاه تهران هم ودر سال 1316ش استخدام شده بود وبهمراهی "مهندس دوبرول فرانسوی" ،نقشه های معماری ویاطراحی ساختمانهای وزارت دارایی رابوجود می آورند وکتاب مزبورمی نویسد که: در ششم اسفندماه سال 1317ش آن نقشه های ساختمانی وزارت دارایی جدید رامیکشیدند  ویا در ص 605 خاطراتش ،از مهندس گوبلو فرانسوی یاد میکند که همکار مهندس دوبرول بودویا در ص609 کتابش از "مهندس آندره گدار" یاد میکند ویا در ص 604 کتابش ودرموردوقایع روزانه 10 بهمن سال 1319 ش می نویسد که : امروزبنای "عمارت وزارت دارایی" گذاشته شد ویادر آن صفحه هم می نویسد و از مسیو" مهندس رنار فرانسوی" یاد میکندویا در ص 346 کتابش هم از" مسیودوسی فرانسوی" ودر وزارت اقتصادیاد می کند ویا از"مسیو اورلی"، در آنجا یاد می کندویا از"یارولیمک ورفیقش "در وزارت اقتصاد یاد میکندویااز" مسیو اسن وکارلبر گ" در وزات اقتصاد یاد میکندویا از "ماژر موشل" وزارت اقتصادیاد میکندو بعلاوه خود" مهندس محسن فروغی پسرش هم ،در کتاب "خاطرات ذکاءالملک  پدرخود"واز نحوه ویاتاریخ شکل گیری همان وزارت اقتصادیاد میکند ویااز ساخت وسازساختمانهای بانک ملی ودر عصر رضا شاه یاد کرده است  ولذا در شرح زندگانی خودش ، می نویسد که ،چهل سال بعد از تاریخ استخدامش  در دانشگاه تهران ، با بانک ملی ایران ،همکاری درزمینه "مشاوره ساختمانی "می کرده است  ویادر جای دیگرهم از "مهندس احمد علی ابتهاج" که فامیل ابوالحس ابتهاج ویارییس  بانک ملی بود، یاد میکند ویا ازدیگر همکارانش در دانشکده فنی وشهر سازی تهران یاد می کند ویادر طراحی وساخت وساز بناهای مزبور یاد میکند  واحتمالا با "مهندس فردوس" هم همکاری داشته که در" شهرداری تهران" همان عصر بود ویادردایره ساختمانی بلدیه تهران ودر کشیدن خیابانهای جدید داور ویاصور اسرا فیل وناصر خسرواطراف همان "وزارت دارایی "نیز نقش داشت ، همکاری داشته است ویادرص  46کتابش مینویسد که تمامی ساختمانهای بانک ملی تهران ونظیر بانک ملی بازار وفردوسی ویابانک مرکزی  از کارهای او بوده است واضافه میکند که در سال 1318 ش که سرتیپ امیر خسروی به "وزارت دارایی" منصوب شده بود و اورا به همکاری در "وزارت دارایی" فرامی خواند  وقرار می شود که نصف وقت خود را در وزارت دارایی گذرانیده ونصف دیگرش را هم در بخش "مشاوره ساختمانی بانک ملی "بگذراند ویادر ص 47 کتاب خاطراتش مینویسد که : در وزارت دارایی  برای امیر خسروی برنامه بسیار بزرگی تدارک دیدم که همین "ساختمانهای متعددوزارت دارایی" ،در خیابان ناصر خسرو است  وادامه می دهد که آنروز که به وزارت دارایی رفتم ، عده زیادی از آشنایان را، در آنجا دیدم  که از جمله آقایان الهیارصالح ویاعباسقلی گلشاییان که دومعاون وزارت دارایی بودند ویا عبدالحسین هژیر  ویادکتر علی امینی ویدالله عضدی وهاشم صهبا که مدیر کل های وزارت دارایی آن روزگار بودند یا در ص 52 کتابش هم از معمار روسی ساختمانهای شهربانی تهران ودر عصر رضا شاه انتقاد می کند وشاه هم اورا  وادار می کند که هفته ای چند بار از ساختمانهای دولتی عصر خودش بازدیدکرده وگزارش های لازم رابه او بدهدویادر جای دیگرهم مینویسد که طراحی ومعماری خانه مجلل دکتر مصدق را نیز، در خیابان کاخ  بعهده خود داشته  است ویادر منبع تاریخی دیگر آمده است که مهندس محسن فروغی  مهندس ،ناظر ساخت وساز کاخ سنا هم بوده است
 ولازم به ذکر است که وی و بهمراه 100 نفر ایرانی دیگر ویادر سال 1307 ش به اروپا اعزام می شوند که مهندس بازرگان هم در مدرسه عمویش ابوالحسن فروغی  شاگرد مدرسه ای ویاهمدوره درسی او بوده ویادر فرانسه نیز همدوره درسی بازرگان  بود ولی  مهندس بازرگان که در اخذ شناسنامه سال 1310 ش  که همه ایرانیان مجبور به اخذ آن شناسنامه بودندولی فامیل پدرش را که حاج عباسقلی تبریزی بود واحتمالا از کلمه تبریزی خوشش نمی آمد که برای نام فامیلی خود انتخاب بکند  ولذابجای آن نام " "بازرگان" را برای خود انتخاب کرده است که شغل پدرش بود ویا به نقل ص 13کتاب  آقای سعید برزین که در دانشکده علوم سیاسی اکسترانگلیس که درسال 1374 چاپ کرده است ودرص 13می نویسد که پدربازرگان مدتی" ریاست هیئت تجارت " و "اتاق تجارت " تهران را بعهده داشته و تا اینکه رضا شاه هر دو را برچید  واضافه میکند که میزان ثروتش را نمیدانیم ...یابه نقل صفحات دیگر همان کتاب سعید برزین در مدرسه سانترال فرانسه درس خوانده که احتما لا یک نوع کالج بوده ودانشکده نمی باشد واز صفحات دیگرش  نیز مستفاد میشود که بجای دروس مهندسی ویا ریاضی،وغیره در نزد کاتولیک های فرانسه هم الهیات می خواند که کتاب" مذهب در اروپا" بازرگان حاصل آن دوره است ویاتدوین کتابهای دیگرش نیز در همین راستاست وبعلاوه بعد از چهار سال به ایران برمیگردد  ولی مهندس فروغی در کتابش ذکر کرده است که در فرانسه ،تنها ،سه سال ریاضیات خوانده است ویاچند سال هم معماری خوانده بود وجمعا 9سال در فرانسه دکتری گرفته بود ویا در پروژه های  ساختمانی فرانسه هم کارآموزی می کرده است ویا در سال 1316ش به ایران بر میگردد  وهر دونفر نیز در دانشکده فنی استخدام شده بودندوبعلاوه در ص 44 و45 کتاب مهندس فروغی که مینویسد : در دانشکده فنی دانشگاه تهران آن روزگار، فقط یک نفراستاد وجودداشت که دکتر محمود حسابی بود وبقیه کادرش سمت دبیری داشتند وغلامحسین رهنما هم رئیس همان دانشکده فنی دانشگاه تهران بود   ولی معاونت دانشکده مزبور گاهی با "مهندس بازرگان" بود وگاهی هم با" مهندس عبدالله ریاضی "که او همدوره درسی وی در خارج کشور بودویا با منوچر اقبال ومهندس احمد زنگنه ویامهندس محمد تقی ریاحی ویامهندس هوشنگ سمیعی ویامهندس احمد حامی ویامهندس احمد رضوی ویامهندس فریور وغیره هم در فرانسه هم دوره درسی بودندو جزوآن 100 نفر اعزامی به خارج ودر عصر رضاشاه بودندوبعلاوه گزارشگر نحوه درس خواندن آنهادر خارج هم با اسماعیل مرات بود ویادر دوره وزارت محمد علی فروغی ووزارت علی اصغر حکمت  در دانشگاه تهران استخدام شده بود که اعتقادی به مذهب نداشتند ویاکشف حجاب هم کرده بودند  ونیز اضافه میکند که در دانشکده فنی آن روزگارهم تنها چهار رشته طرق ویامکانیک و برق ومعدن  وجود داشت که تنها 50 نفردر آن درس می خواندند،ومنابع دیگر تاریخی هم نشان می دهد که تاسیس هیاتهای مذهبی که قبلا در دوره رضا شاه ممنوع بود ولی بعدا باکنترل مامورین امنیتی بعداز سال 1320 ش آزاد شدو محمد علی فروغی هم در همان سال1320 ش دوباره نخست وزیررژیم پهلوی دوم شده بود ولی ،مسجد هدایت را که متعلق  به خانواده معلوم الحال هدایت بود ویاصادق هدایت نیز از همان قماش می باشد که از در آمد املاکشان آن را ساخته بودند ،و چگونه وبه چه دلیل ،به بازرگان ویا به سحابی همدرس اش در خارج دادند که هنوز، برای هزاران فارغ التحصیلان دانشگاههای معاصرایران ، جای سوال است ؟ویا چگونه اجازه شرکت سهامی انتشار رابه وی دادند که بخشی از انتشارات فرانکلین بود ودر سال 1337 در اختیار اسدالله علم بود وبه هرکسی هم آن اجازه را نمی دادندولی به بازرگان وسحابی ودکتر یزدی ودوستانش دادند ویاسوالات دیگری که صفحات117 الی178 "کتاب مداخلات نشریه کیهان" ازآنان ویاهمکارانشان کرده است و بماند که میگوییم آنها، لابدغرض ورزی سیاسی با وی داشته اند ؟ 
وبعلاوه باید افزود که مهندس محسن فروغی  وبهمراهی مهندسان دیگرایرانی و بعدا "کانون مهندسان ایران" را پایه گذاری میکنند ویابه طراحی ساختمانها و یانظارت وپیمانکاری بر آنها رادر عصر پهلوی بوجود می آورند ودر این راستانیز بخشی از آن مهندسان هم به مقامهای مهم در دولت پهلوی نایل میآیند که نظیرهمان مهندس عبدالله ریاضی بود که مدت 15 سال رییس مجلس رژیم پهلوی ودر اواخر عصر پهلوی دوم شد ویا منوچهر اقبال بود که نخست وزیرشاه شد ویا یا مهندس محمد تقی ریاحی بود که به مقامات نظامی رسید ویا مهندس فروغی بود ودر کابینه مهندس شریف امامی وبعنوان وزیر فرهنگ وهنر شدهبود که تنها چند ماه قبل از نخست وزیری بازرگان بود، ولی مهندس بازرگان که آبش با آنها ودر کانون مهندسین ایران و,بعد از رضا شاه ، در یک جوب نمی رفت ،وتنها بدنبال نشر کتب مذهبی بودویادر شرکت سهامی انتشار ویادرانتشارات قلم ونهضت آزادی بود وبعلاوه اجازه فعالیت نهضت آزادی ویا اجازه چاپ ونشرش راهم وزارت کشوررژیم پهلوی ودولت علی امینی وغیره درعصر پهلوی دوم  به آنهاداده بود ویابه دکتر میناچی وغیره داده بود که به دیگران  چنین  اجازه ای رانمی دادندودر حالیکه رشته تخصصی اش هم در این قبیل از موارد نبود وبلکه همین امرهم، باعث فریب بسیاری از دانشجویان دانشگاههاشد ویابه انواع درد سرها افتادند  ولی هنوز خانواده اش ویانهضت آزادی آنان و در مورد حرفه تخصصی اش ویادر موردجواز فعالیتش  در امور نشرویادر مورد علل پستش در عصر رضا شاه وغیره هنوز چیزی به ایرانیان نمی گویندو یادر مورد فعالیت فرهنگی طرفدارانش در خارج کشورویادرمورد کانون های فرهنگی خارج از ایران هم چیزی نمی نویسند ویا در مورد جلسات چهار شنبه ممیزی فرهنگی آنها ؟ولذافقدان منابع مستند از وقایع شهرسازی ویااداری ایران دوره رضا شاه هم امروزه باعث شده است که در دانشکده های شهرسازی ویا فنی ایران هم همه مسایل این دوران، وبا دیدگاههای عوامانه ودر طی 90 سال معاصر بیان بشود.

و امروزه، علاوه از کاخ های مرکزی وزارت اقتصاد و دارائی در میدان ارک تهران، این وزارتخانه بزرگ ایران، در خیابان­های مختلف تهران، دارای 7 اداره ی امور اقتصادی و دارائی می باشد و بعلاوه یک اداره کل مربوط به این امور را دارد و نیز دارای ساختمان 9 اداره گمرک جنوب و یا گمرک مهرآباد و غرب و یا حکیمیه شرق تهران و یا شهریار و غیره می باشد و نیز دارای سه اداره ی مالیات مستقیم و یا مالیات غیر مستقیم و پنج اداره ی مالیات شرق و غرب و غیره در نقاط مختلف تهران را دارد و یا ساختمان بورس و یا ساختمان مرکز تحقیقات پولی و بانکی و یا چند سازمان اقتصاد اسلامی وابسته به بازار را دارد.